مقدمه

اختلالات طیف درخودماندگی (اوتیستیک)^[1] یک تـشخیص بـالینی بـا نقـص مـداوم در ارتباطـات، تعـاملات اجتماعی، علایق محدود و رفتارهای تکراری و سایر علایم رفتاری دیگر می­باشد شیوع این اختلال در دهه گذشته به دلیل تغییر تعریف اختلال اوتیسم (درخودماندگی) از یک اختلال واضـح به طیف بیماری افزایش یافته است (1-2).

این اختلالات معمولاً در اوایل کودکی مشخص می­شوند. علت آن کاملاً مـشخص نیـست امـا نقـش عوامـل ژنتیکی، محیط و اختلالات بیوشیمیایی را مطرح کرده­اند (1-2).

کودکان ممکن است بر اساس سطح عملکرد اجتماعی خود ارزیابی شوند که پایین­ترین سطح آن به صـورت گنگی (موتیسم) و انزوای اجتماعی است و بالاترین سطح که در سن بالاتری دیده می­شود کودکـانی هـستندکه تعاملات اجتماعی دارند ولی به صورت متفاوتی از دیگران می­باشد که آن­را فعال ولی عجیب^[2] گویند (1-3).

اختلالات طیف اوتیستیک سیری طولانی و پیش آگهی نامساعدی دارند. این اخـتلالات مـادام العمـر بـوده وعوارض و مشکلات عدیده­ای را در خانواده و جامعـه بـه همـراه دارنـد. تقریبـاً دو سـوم بالغین مبتلا دچار معلولیت شدید بوده و تمام عمر خود را در وابستگی کامل به خانواده و مؤسـسات خـاص به سر می­برند (1-3).

بدین منظور و برای افزایش کیفیت زندگی این بیماران، درمان شدید و زودرس آن­ها اهمیت ویژه­ای در پـیش آگهی بیماران دارد (1-3). 

مطالعات متعددی در مورد درمان­های دارویی و غیردارویی اختلالات طیف اوتیستیک به کار رفته اسـت. هـیچ درمان قطعی موثری شناسایی نشده است و دارو درمانی فقط در کاهش علامتی بیماری به کار می‌رود. (2-4).

آنتروپومتری از دو واژه یونانی آنتروپو^[3] به معنای انسان ومتری^[4] به معنای سنجش تشکیل شده است آنتروپومتری شاخ­های ازبیومتری می­باشد که فقط شامل انسان میشود. مفهوم عمومی این علم بدست آوردن و اندازه‎گیری ابعاد و اندازه‎ی بدن است (5-6).

مطالعه الگوهای تکوین و اختصاصات آنتروپومتری لب در سنین مختلف معیارهایی را به ما ارائه می­دهد که می­توان از آن برای ترمیم ناهنجاری­های مختلف استفاده کرد. همچنین دانستن تغییرات آنتروپومتریک مختلف در لب در سنین مختلف نه تنها می­تواند در طرح درمان، زمان جراحی و نوع آن کمک کننده باشد بلکه در پیش­بینی تغییرات بعدی در ناحیه جراحی شده نیز می­تواند موثر باشد. به علاوه برای انجام جراحی­های فک و صورت(ارتوگناتیک)لازم است استانداردهای بافت نرم صورت مثل لب­ها مشخص باشد. از طرفی دیگر مطالعه الگوهای مورفولوژی و تکوین لب می­تواند در مطالعات انسان شناسی زیستی حائز اهمیت باشد. لذا از آنجا که پارامترهای آنتروپومتری براساس سن، جنس، موقعیت جغرافیایی و ویژگی­های نژادی گونه‎ی انسان متفاوت هستند، مطالعات آنتروپومتریک باید برای هر جمعیت براساس سن و جنس به صورت جداگانه انجام شود. چنین تحقیقاتی گاهی در دانش مدیکال انتروپومتری می تواند حائز اهمیت باشد (6).

تکوین طبیعی سر و صورت در دوران جنینی از طریق مجموعه­های از حوادث بسیار هماهنگ و از پیش برنامه­ریزی شده اتفاق میافتد. طی این فرایندها، اکتودرم سری در تشکیل صورت و حفره دهانی شرکت میکند. در هفته سوم سلول­های ستیغ عصبی تکثیر و مهاجرت می­کنند و برجستگی را ایجاد می­کنند که به تدریج دهان و سایر ساختارهای صورت را تشکیل می­دهد. در هفته ششم، لب بالایی ایجاد می­شود(6).

با توجه به اینکه تکوین مغز نیز از همین ناحیه اکتودرم سری در هفته های سوم تا هفتم انجام میشود و در بیماران اوتبسمی چون احتمال این می­رود که مغز در تکوینش دچار نقص باشد به دنبال کشف رابطه­ای بین تکوین لب و ایجاد بیماری اوتیسم بران شدیم که چنین پژوهشی را انجام دهیم.

تاکنون هیچ تحقیقی که در ارتباط با انتروپومتری و بیماری اوتیسم باشد در هیچ جای ایران و جهان انجام نشده است. ولی در موضوعات مشابح مثل چیلوسوپی و اوتیسم تحقیقات زیادی موجود می‌باشد

Fisher در سال 1902 اولین شخصی بود که به توصیف خطوط لب پرداخت (7).

Daenecke و همکاران در سال 2006 رتفاع لب بالا و طول فیلتروم در افراد برزیلی 7-11 ساله بررسی کردند(8).

جهان بین و همکاران در سال 1389 به بررسی کمپلکس لب- بینی در پسران 11-17ساله‎ی شهر مشهد پرداختند(6)

Sforza و همکاران در سال 2011 به ارزیابی سه بعدی از مورفولوژی لب در افراد مبتلا به سندروم داون شمال سودان پرداختند(9).

اهداف و فرضیات

هدف کلی

اجرای چنین پژوهشی و بدست آوردن چنین اطلاعاتی به منظور توسعه تحقیقات بنیادی مدیکال آنتروپومتری، توسعه دانش پایه پیش­اگهی وکلینیکال در زمینه های درماتوگلیفیک، جمع­آوری ارشیوی از خصوصیات و اطلاعات چیلوسکوپی و فتوگرافیک در الگوهای لب در بیماران مبتلا به اوتیسم و به منظور برنامه‎ریزی­های پیشگیری و پیش‎آگاهی و درمانی می­تواند کاربرد داشته باشد. مطالعه، بررسی و آنالیز چیلوسکوپی در موضع الگوهای لب بخشی از این پژوهش خواهد بود.

هدف اختصاصی

با توجه به اینکه در ایران و جهان هیچ تحقیقی در رابطه با الگوهای تکوین لب در بیماری اوتیسم انجام نشده است هدف اصلی اجرای این طرح بررسی و مطالعه رابطه الگوهای انتروپومتریک لب در بیماران مبتلا به اوتیسم اقوام فارس، و همچنین تهیه ارشیوی مشخص از بیماران این نژاد است. چنین اطلاعاتی در پیش اگهی تشخیص‎های روانپزشکی،پزشکی و برنامه ریزی­های درمانی و توسعه دانش پایه در زمینه چیلوسکوپی و مدیکال آنتروپولیوژی و ژنتیک انسانی حائز اهمیت خواهد بود.

روش کار

این مطالعه به­صورت مورد شاهدی بوده و نمونه­گیری آن به صورت متقاطع انجام شده است. این مطالعه در بازه زمانی 6 ماهه از ابتدای زمستان سال 1394 تا ابتدای بهار سال 1395در مشهد انجام شده است. در این مطالعه، کودکان مذکر مراجعه­کننده به بخش و درمانگـاه بیمارسـتان ابـن سـینا و کودکان مدرسه‎های خاص نگهداری اوتیسم تحت تکفل بهزیستی و آموزش و پرورش استثنایی و مراکز خصوصی شهر مشهد کـه تشخیص اختلالات طیف در خودماندگی یا اتیستیک را داشتند، و معیارهای ورود بـه مطالعـه را دارا بودنـد، وارد و این پژوهش شدند و با توجه به محدود شدن مطالعه به بررسی افراد متعلق به قومیت فارس، قومیت افراد مبتلا نیز سوال شد همچنین عدم رضایت به حضور در پزوهش و ابتلا به اختلالات شدید طبی و وجود زخم تبخال و جراحی در روی لب­ها و سنین غیر از دامنه مورد نظر در طرح، معیارهای خروج از مطالعه می باشد.با توجه به عدم وجود مقاله مشابه به صورت متقاطع دوسوکور بر روی این طرح مورد مطالعه و نیز با توجـه به تعداد بیماران در دسترس، حجم نمونه در این پژوهش به صـورت پـایلوت روی دو گروه سالم (شاهد) و بیمار انجام شد. گروه اول 37کودک و نوجوان و پسر در طیف سنی 3-18 سال بـا تـشخیص یکـی از اخـتلالات طیـف اوتیـستیک کـه توسـط دو روانپزشک فوق تخصصی اطفال تأیید شده بودند، انتخاب گردیدند. و با توجه به محدود شدن مطالعه به بررسی افراد متعلق به قومیت فارس، قومیت افراد مبتلا نیز سوال شد.

گروه دوم شاهد یا کنترل نیز از میان افراد سالم که مبتلا به این ناهنجاری نبودند که از مدارس ابتدای و متوسطه اول آموزش و پرورش مشهد انتخاب شده اند و همچنین نداشتن خواهر یا برادر مبتلای آن­ها تایید شد، به صورت تصادفی انتخاب شدند. این گروه شامل 43کودک و نوجوان پسر در طیف سنی 3-18 سال و همگی دارای قومیت فارس بودند.

از کلیه والدین شرکت کنندگان، رضایت نامه آگاهانه جهت شرکت در طـرح تحقیقـاتی کـسب شـد.

در عکس برداری از افراد سعی شد حالت طبیعی سر طوری باشد که در آن تقارن صورت حفظ شود و در عکس هر دو طرف صورت به یک میزان مساوی دیده شود. همچنین فرد به دوربین نگاه کند و خنده یا تبسم یا گریه یا اخم یا حالات دیگر در چهره دیده نشود و همچنین فرد سرش را طوری نگه دارد که سر به طرف بالا یا پایین متمایل نباشد، که البته برای رسیدن به چنین عکسی در بیشتر موارد ناچار شدیم تا از افراد بارها عکس برداری کنیم تا به عکس مناسب که تمام شرایط را لازم را داشته باشد برسیم(6).

پس از اتمام این مرحله، پارامترهای آنترپومتریک بر روی صورت توسط نرم­افزارMIP اندازه­گیری شد.این مرحله که یکی از مراحل بسیار حساس و دقیق کار است، با دقت زیاد و صرف وقت کافی انجام شد و نتایج و اعداد به دست آمده که با دقتی معادل با 449/4 رقم اعشار به دست آمدند، استخراج و وارد نرم افزار Excel شدند. سپس داده­های به دست آمده وارد نرم­افزار SPSSبرای بررسی­­­­­های آماری شد. برای تجزیه و تحلیل داده­ها از مدل­های هو آزمون­های Anova استفاده شد و نتایج به دست آمده به صورت نمودارهایی برای متغیرهای مختلف در سنین متفاوت رسم شد.

پس از قرار دادن متر در زیر لب هر فرد، از او یک عکس دیجیتالی گرفته شد و سپس به کمک نرم­افزارهای یاد شده عملیاتی بر روی هر عکس انجام شد و فواصل مختلف روی لب اندازه‎گیری شد. فواصل اندازه‎گیری شده در این تحقیق عبارتند از:

1. اندازه‎گیری عرض دهان(ch-ch)

2. اندازه‎گیری عرض فیلتروم(cph – cph)

3. اندازه‎گیری ارتفاع لب بالا(ls-sto)

4.اندازه‎گیری ارتفاع لب پایین (Sto-li)

5.اندازه‎گیری ارتفاع کل لب (ls-li)

6.اندازه‎گیری فاصله لب تا بینی(sn-ls)

      7.اندازه‎گیری مساحت کل لب(total area)(9)(شکل1).