شایان ذکر است که این آزمون قبل از شروع تحقیق بر روی تعدادی از افراد مشابه با ویژگی آزمودنی‏های شرکت کننده در تحقیق پایلوت گردید و از صحت نتایج آن اطمینان
حاصل شد.

بر اساس معیارهای ACSM افراد متعاقب رسیدن به فلات در اکسیژن مصرفی، نسبت تبادلات تنفسی بیش از 15/1، مقیاس درک از فشار 18-20، تجاوز ضربان قلب از مقدار بیشینه و اعلام آزمودنی مبنی بر عدم توانایی در ادامه آزمون به VO₂peak می‏رسیدند. علاوه بر این در صورت وجود درد متوسط تا شدید در ناحیه سینه و وجود علایم اختلال در خونرسانی مثل رنگ پریدگی و یا سیانوزه(سیانوز) آزمون سریعاً متوقف می‏گردید. متعاقباً آزمودنی‏ها بر اساس VO₂peak به دو گروه تمرین (10 نفر) و کنترل (10 نفر) تقسیم شدند.

آزمودنی‏های گروه تمرین در برنامه تمرینی شامل 3 روز در هفته فعالیت راه رفتن/ یا دویدن بر روی تردمیل را اجرا نمودند و آزمودنی‏های گروه کنترل 8 هفته زندگی روزمره و عادی خود را سپری کردند. شدت فعالیت به صورت اختصاصی برای هر فرد و بر اساس اکسیژن مصرفی اوج تعیین گردید. همچنین به منظور رعایت اصل اضافه بار و عدم اعمال فشار بیش از اندازه به آزمودنی‏ها، شدت فعالیت هر دو هفته یک بار به میزان 5% VO₂peak افزوده شد. بر این اساس شدت تمرین با 60% VO₂peak شروع شد و در دو هفته آخر به 75% VO₂peak رسید. مدت فعالیت نیز هر دو هفته یکبار 5 دقیقه افزایش پیدا کرد. این مدت در دو هفته ابتدایی 35 دقیقه و در دو هفته انتهایی به 50 دقیقه رسید. همچنین به منظور گرم گردن و سرد کردن در ابتدا و انتهای هر جلسه، دو وهله 5 دقیقه‏ای با شدت 45درصد VO₂peak در نظر گرفته شده بود. پس از اتمام دوره، آزمودنی‏ها همانند شرایط قبل در شرایط 8 ساعت ناشتایی و 48 ساعت پس از آخرین جلسه تمرین به آزمایشگاه مراجه نمودند و نمونه خونی به میزان 5 میلی لیتر از ورید بازویی آن‏ها تحت شرایط مشابه گرفته شد. همچنین 48 ساعت بعد، متغیرهای آنتروپومتریک و اکسیژن مصرفی اوج اندازه‏گیری شد.

میزان 3 میلی‏لیتر از نمونه خونی گرفته شده به منظور جلوگیری از ایجاد لخته، بلافاصله درون لوله‏های حاوی EDTA از
نوع K₂ ریخته شد و به آرامی مخلوط شد. سپس برای
اندازه‏گیری شاخص‏های پلاکتی از دستگاه شمارشگر سلولی
(Sysmex, XE-2100L) استفاده شد. به منظور اندازه‏گیری گلوکز سرم، مقدار 2 میلی لیتر از خون درون لوله‏های فاقد ماده ضد انعقاد ریخته شد تا لخته گردد. سپس در دور 3000 به مدت 5 دقیقه و در دمای اتاق (23 درجه سانتی‏گراد) سانتریفیوژ شد تا سرم به دست بیاید. سپس سطوح گلوکز خون با استفاده از
روش کالریمتریک آنزیماتیک و سطوح HbA₁c با روش کروماتوگرافی ستونی اندازه‏گیری شد.

پس از به دست آمدن داده‏ها، برای تعیین طبیعی بودن توزیع متغیرها با استفاده از نرم افزار SPSS از آزمون شپیرو ویلک استفاده شد. بعد از حصول اطمینان از طبیعی بودن داده‏ها به منظور مقایسه تغییرات درون گروهی از آزمون تی وابسته و برای مقایسه تغییرات (دلتا) متغیرهای مورد نظر بین دو گروه از آزمون تی مستقل استفاده شد. سطح معنی‏داری در تمام اندازه‏گیری‏ها 05/0P< بود.

نتایج

ویژگی‏های آنتروپومتریک آزمودنی‏های شرکت کننده در تحقیق به تفکیک گروه در جدول شماره 2 خلاصه شده است.

نشده (05/0<P) و بین تغییرات آنها نیز در دو گروه تفاوتی مشاهده نشد (05/0<P). در رابطه با شاخص MPV، نتایج نشان داد که متعاقب 8 هفته در گروه تمرین (05/0>P و 18/3=₉t) به طور معنی داری کاهش و در گروه کنترل (05/0>P و 14/3-=₉t) به طور معنی‏داری افزایش پیدا کرد (نمودار 1). به علاوه بین تغییرات دو گروه نیز تفاوت معنی‏داری مشاهده شد (001/0>P و 47/4=₁₈t). الگوی تغییرات PDW نیز همانند MPV بود به گونه‏ای که تغییرات درون گروهی هر دو گروه تمرین (05/0>P و 39/2=₉t) و کنترل (05/0>P و 35/2-=₉t) معنی‏دار و تغییرات بین گروهی (01/0>P و 27/3=₁₈t) نیز تفاوت معنی‏داری را نشان داد (جدول 3).

بحث

بر اساس یافته‏های تحقیق حاضر، گلوکز ناشتای بیماران دیابتی نوع دو متعاقب 8 هفته تمرین استقامتی به طور معنی‏داری کاهش یافت (51/15-%)؛ درحالی که در گروه کنترل تغییر معنی‏داری وجود نداشت. همچنین میزان تغییرات سطوح استراحتی HbA₁c در گروه تمرین (76/0-%) بود که نشان‏دهنده کاهش معنی‏دار این متغیر است. اثر تمرینات منظم ورزشی بر کاهش HbA1_c به وسیلۀ بسیاری از تحقیقات نشان داده شده است (27-31). مطابق با آنها در این تحقیق نیز کاهش معنی‏دار HbA1_c متعاقب 8 هفته تمرین استقامتی در بیماران دیابتی نوع دو مشاهده شد، که نشان‏دهنده بهبود وضعیت گلیسمیک در طول دوره تمرین است. کاهش معنی‏دار گلوکز ناشتا متعاقب تمرین هوازی با اکثر تحقیقات قبلی همسو و با برخی از تحقیقات نیز ناهمسو است (33،31،30،27). پاسخدهی گلوکز ناشتا به تمرینات ورزشی می‏تواند تحت تأثیر اجزای مختلف تمرین همچون شدت، مدت و طول دوره تمرین قرار گیرد (19). در همین راستا از دلایل ناهمسو بودن تغییرات گلوکز ناشتا در تحقیق حاضر با سایر تحقیقات، می‏تواند با شدت فعالیت در نظر گرفته شده مرتبط باشد. برای مثال یان[1] و همکاران (2014) پروتکل تمرین استقامتی با شدت 50% VO₂peak را در بیماران دیابتی نوع دو در نظر گرفته بودند (27). شدت فعالیت در تحقیق حاضر از 60% VO₂peak شروع و به 75% VO₂peak در دو هفته انتهایی می‏رسید که بالاتر از شدت فعالیت در تحقیق یان و همکاران بود. به هرحال، یافته‏های این تحقیق از نتایج تحقیقاتی که نشان‏دهنده بهبود متابولیسم گلوکز متعاقب تمرین استقامتی در افراد دیابتی نوع دو بوده است، حمایت می‏کند (32). تمرین منظم ورزشی گلوکز در دسترس را افزایش داده و از سوی دیگر مقاومت به انسولین را از طریق مکانیزم‏های متعددی کاهش می‏دهد (27). به علاوه شواهدی نیز مبنی بر افزایش پاسخ دهی به انسولین متعاقب تمرین استقامتی وجود دارد که انتقال گلوکز را به عضله از طریق افزایش پروتئین انتقال دهنده گلوکز (GLUT₄) از محل ذخایر درون سلولی به غشای سلول و همچنین افزایش بیان GLUT₄، بهبود می‏بخشد (34).

دیگر یافته‏های مهم این تحقیق مربوط به تغییر شاخص‏های پلاکتی بود. یافته‏های PLT و PCT متعاقب هشت هفته نسبت به پیش از دوره بیانگر عدم تغییر معنی‏دار در دو گروه تمرین و کنترل بود. نتایج دو شاخص مهم پلاکتی MPV و PDW بسیار حائز اهمیت بود. یافته‏ها نشان داد که متعاقب هشت هفته MPV در گروه تمرین به طور معنی‏داری کاهش 66/2- % و در گروه کنترل به طور معنی‏داری افزایش 51/2+ درصد یافت. یافته‏های PDW نیز مشابه MPV بود، به گونه‏ای که بعد از دوره هشت هفته‏ای در گروه تمرین کاهش معنی‏دار 08/2- % و در گروه تمرین افزایش 46/3+ % مشاهده شد. بسیاری از تحقیقات گذشته افزایش شاخص‏های پلاکتی بویژه MPV و PDW را در بیماران مبتلا به دیابت نوع دو نسبت به افراد سالم گزارش کرده‏اند و این افزایش را با کنترل گلیسمیک ضعیف مرتبط دانسته‏اند (11, 12, 14, 17). در این رابطه آهاداس[2] و همکاران (2016) افزایش MPV، PCT و PDW را در بیماران دیابتی نوع دو نسبت به افراد سالم مشاهده کردند. آنها همچنین نشان دادند که بین سطوح HbA1_c و MPV ارتباط مثبتی وجود دارد (12). در تحقیق حاضر سطوح پایه شاخص‏های پلاکتی بیماران دیابتی نوع دو با افراد سالم مقایسه نشده است؛ اما با بررسی مقادیر مشاهده شده در مقالات مختلف، این شاخص‏ها همراستا با گزارش محققین بالاتر از افراد طبیعی بود و در برخی از موارد حتی بالاتر از مقادیر مشاهده شده در بیماران نیز بود. تعداد پلاکت‏ها علیرغم کاهش جزئی در هر دو گروه و PCT با کاهش 01/0 درصدی در گروه تمرین تغییر معنی‏داری پیدا نکرد. مقادیر پایه PLT و PCT در این تحقیق با سایر تحقیقات همخوانی داشت (12, 13). بنابراین عدم تغییر این دو متغیر را نمی‏توان به سطوح پایه آنها نسبت داد؛ اما می‏توان پیشنهاد کرد که با طولانی‏تر شدن دوره تمرین شاید تحت تأثیر قرار بگیرند.

تحقیقات متعددی آثار فعالیت ورزشی حاد بر شاخص‏های پلاکتی را مورد بررسی قرار داده‏اند. در این تحقیقات افزایش شاخص‏های پلاکتی مثل PLT، PCT، MPV و PDW متعاقب پروتکل حاد فعالیت استقامتی مشاهده شده است (35, 36). افزایش این فاکتورها متعاقب فعالیت حاد به افزایش غلظت خون ناشی از فعالیت ورزشی (هموکانسنتریشن) و همچنین رهاسازی پلاکت از طحال، کبد و ریه‏ها و ورود پلاکت‏های تازه به جریان خون نسبت داده می‏شود (24, 35). در ارتباط با اثر تمرینات منظم ورزشی بر شاخص‏های پلاکتی تحقیقات محدود و متناقضی وجود دارد. در این رابطه آلیس[3] و همکاران (2016) نشان دادند که بین سطوح پایه PLT، PCT، MPV و PDW مردان سالم غیرفعال و فعال تفاوت معنی‏داری وجود ندارد (25). برخلاف آنها کرباس[4] و همکاران (2015) تفاوت معنی‏داری را در شاخص‏های پلاکتی بین دانشجویان فعال در رشته‏های ورزشی والیبال، بسکتبال و هندبال در مقایسه با دانشجویان غیر فعال گزارش کردند (37). نقطه اشتراک دو تحقیق یاد شده عدم استفاده از تمرین ورزشی سازمان‏یافته و کنترل شده و همچنین استفاده از آزمودنی‏های سالم و جوان در تحقیق است. با توجه به اطلاعات موجود تحقیقاتی که اثر تمرینات بلند مدت ورزشی را بر شاخص‏های پلاکتی بررسی کرده باشند، بسیار محدود است. از محدود تحقیقات در این زمینه تحقیق احمدی‏زاد و همکاران (2016) است (23). آنها اثر 8 هفته تمرین تناوبی با شدت بالا و تداومی را بر شاخص‏های پلاکتی بیماران قلبی- عروقی بررسی کرده و نشان دادند که تمرین سبب تغییر قابل توجهی در شاخص‏های پلاکتی منتخب نشده است (23). نتایج تحقیق حاضر در ارتباط با PLT و PCT با تحقیق احمدی‏زاد و همکاران همسو، اما در مورد PCT و MPV ناهمسو است. در تحقیق حاضر از مهمترین دلایل تأثیر ورزش بر شاخص‏های پلاکتی بویژه MPV را می‏توان به سطوح پایه بالای آن در آزمودنی‏های بکار گرفته شده نسبت داد. به گونه‏ای که سطوح پایه MPV در تحقیق احمدی‏زاد و همکاران (2016) در حدود 5/8 فمتولیتر بود که در مقایسه با سطوح اولیه بیماران این تحقیق بسیار پایین‏تر است. دلیل بالاتر بودن شاخص‏های پلاکتی در بیماران دیابتی نوع دو می‏تواند با عوارض عروقی مرتبط باشد. آسیب‏های عروقی و یا پارگی پلاگ‏های آتروترومبوتیک منجربه تحریک مغز استخوان برای تولید پلاکت‏های بزرگتر می‏گردد (17). بعلاوه اثر اسموتیک پلاکت‏ها درنتیجۀ هایپرگلیسیمی می‏تواند در تغییرات اندازه و افزایش MPV و PDW در دیابت نوع دو مشارکت داشته باشد (4). احتمالا از مهمترین مکانیزم‏هایی که تمرین استقامتی از طریق آن توانسته سطوح شاخص‏های پلاکتی MPV و PDW را در این تحقیق کاهش دهد کنترل گلیسمیک در طی دوره تمرین بوده است. چنانکه دمیرتونس[5] و همکاران (2009) نشان داده‏اند که کنترل وضعیت گلیسمیک با استفاده از توصیه‏های پزشکی، کاهش کالری دریافتی و راه رفتن روزانه به مدت 30 دقیقه MPV را در بیماران دیابتی نوع دو بهبود بخشیده است (11). از سویی دیگر برخی از تحقیقات ارتباط مثبتی را بین سطوح اینترلوکین-6 (IL-6) و برخی از سایتوکاین‏ها با شاخص‏های پلاکتی مشاهده کرده‏اند (38). کیم[6] (2014) اثر تمرین ورزشی استقامتی را در بیماران دیابتی نوع دو با تأکید بر تغییرات IL-6 انجام داد و کاهش IL-6 متعاقب تمرین را نسبت به پیش آزمون مشاهده نمود (39). در این تحقیق نیز احتمالاً یکی از مکانیزم‏های تأثیرگذار در بهبود شاخص‏های پلاکتی، کاهش برخی از سایتوکاین‏ها مثل IL-6 و برداشته شدن اثر آن بر روی مگاکاریوسیت‏ها در تولید پلاکت‏های بزرگتر بوده است (10). از دیگر مکانیزم‏های احتمالی درگیر در بهبود شاخص‏های پلاکتی متعاقب تمرین استقامتی تعدیل نرخ تولید پلاکت[7] و افزایش نیمه عمر آن است. در این رابطه نشان داده شده است که بیماران دیابتی نوع دو دارای نرخ تولید پلاکت افزایش یافته‏ای هستند (4). وقتی نرخ تولید پلاکت افزایش پیدا می‏کند، پلاکت‏های بزرگتر و فعال‏تری در جریان خون وجود خواهند داشت (4). بنابراین این احتمال وجود دارد که تمرین ورزشی از طریق تأثیر بر فرایند تولید پلاکت در مغز استخوان باعث بهبود اندازه و افزایش نیمه عمر پلاکت گردد.

نتیجه گیری

در پایان با توجه به یافته‏های به دست آمده از تحقیق حاضر، می‏توان چنین نتیجه‏گیری کرد که تمرین استقامتی در زنان مبتلا به دیابت نوع دو نقش بسیار مهمی را در کنترل و بهبود وضعیت گلیسمیک این بیماران دارد. همچنین با بهبود شاخص‏های پلاکتی (بویژه MPV و PDW) که احتمالاً نشانه بازگشت مورفولوژیکی و یا جلوگیری از پیشرفت آن است، می‏تواند بروز رویدادهای آتروترومبوتیک را در این بیماران کاهش دهد.