آﻣﺎر اﺧﺘﻼﻻت عصبی­رواﻧـﻲ در دنیا اﻓـﺰاﻳﺶ یافته و سهم قابل توجهی از بیماری­ها را به خود اختصاص داده است (1). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی اختلالات عصبی­روانی مسئول 33 درصد از سال­های سپری شده با ناتوانی است و ﭘﻴﺶ­ﺑﻴﻨﻲ شده که ﺗــﺎ ﺳﺎل 2020 اﺧﺘﻼﻻت ﺧﻠﻘﻲ، دوﻣﻴﻦ عامل ناتوانی در دنیا خواهد بود (1). تغییرات سریع فرهنگی و اجتماعی، تنوع ارتباطات و گستردگی نیازها، انسان امروز را با فشارهای روانی بسیار مواجهه نموده که مقابله با آن نیازمند شناخت و کسب مهارت و توان­مندسازی است (2). از ﻧﻈﺮ روان­ﭘﺰﺷﻜﻲ، اضطراب نوعی ﻧﺎآراﻣﻲ، احساس خطر و ترس ناخوش­آیند و منتشری است که منبع آن قابل شناسایی نبوده و ﺑﺎ ﺗﻐﻴﻴﺮات ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﭙﺶ ﻗﻠﺐ، ﺳﺮدرد و ﺗﻨﮕﻲ ﻧﻔﺲ ﻫﻤﺮاه اﺳﺖ (3،4). اﺿـﻄﺮاب، رﻳﺸﻪ در ﺷﺨﺼﻴﺖ فرد دارد و ﭘﺎﺳﺨﻲ ﺑﻪ ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻧﺎﺷﻨﺎﺧﺘﻪ و ﻧﺎﻣﺸﺨﺺ اﺳﺖ، ترسی که فرد در کودکی آن را در خود درونی نموده است و در موقعیت­های مختلف آن را بروز می­دهد (4،5). روش­های آموزشی و تربیتی سخت­گیرانه، انعطاف­ناپذیری و ایجاد حس حقارت و ناتوانی در فرد زمینه­های ایجاد اضطراب را فراهم می­کند (5-3). ﻳﺎدﮔﻴﺮی و مواجهه ﻧﻴﺰ در ﺑﺮوز اﺧﺘﻼﻻت اﺿﻄﺮاﺑﻲ دﺧﺎﻟـﺖ دارد، البته ﻣﻴﺰان ﺗاﺛﻴﺮ ﻋﻮاﻣﻞ ﻣﺤﻴﻄﻲ و ژﻧﺘﻴﻚ در اضطراب ﻛﺎﻣﻼ روﺷﻦ ﻧﻴﺴﺖ (3).

نوجوانی، مرحله­ی مهمی در تکامل روانی و اجتماعی فرد است. پدیده­ی بلوغ و بحران­های خاص در این دوره، احساس سردرگمی و کاهش عزت نفس، این مرحله از عمر را از نظر سلامت روانی برجسته­تر ساخته است (5). اﺧﺘﻼﻻت اﺿﻄﺮاﺑﻲ از راﻳﺞﺗﺮﻳﻦ اﺧﺘﻼﻻت روانﺷﻨﺎﺧﺘﻲ در دوران ﻧﻮﺟﻮاﻧﻲ ﻣﺤﺴﻮب ﻣﻲﺷوند (6). برخی مطالعات ﻓﺮاواﻧﻲ اﺧﺘﻼﻻت اﺿﻄﺮاﺑﻲ را در کودکان و نوجوانان در ﻣﻘﺎﻳﺴﻪ ﺑﺎ اﻓﺴﺮدﮔﻲ، اﺧﺘﻼل ﺑﻴﺶ­ﻓﻌﺎﻟﻲ و اﺧﺘﻼﻻت ﺳﻠﻮک، ﺑﻴﺸﺘﺮ ذکر نموده­اند (6،7). با آن که میزان متناسب اضطراب بهنجار و بخشی از زندگی نوجوانان تلقی می­شود، اما اضطراب بیمارگونه در زندگی عادی و عملکرد تحصیلی ایجاد مشکل می­نماید و نوع مزمن و نابهنجار آن اثرات مخربی بر سلامت روانی و جسمی فرد دارد (3،7).

ارزیابی سلامت روانی دانش­آموزان محور مهمی در بررسی وضعیت سلامت روانی جامعه است و با توجه به این که اساس برنامه­های سلامت روان پیشگیری است (2) سامان­دهی خدمات بهداشت روانی در دانش­آموزان، راهبرد اساسی برای ارتقای سلامت روان نوجوانان است (8). آموزش مهارت­های اجتماعی، تعادل روانی، روابط سالم و داشتن اعتماد به نفس نیاز مهم نوجوانان است و علاوه بر تاثیرات مثبت در سلامت و عملکرد اجتماعی و تحصیلی آنان، در کاهش فشارهای روانی، اضطراب، افسردگی و رفتارهای مخاطره­آمیز موثر است (5). ﺑﻪ دﻟﻴﻞ ﻓﺮاواﻧﻲ اﺧﺘﻼﻻت اﺿﻄﺮاﺑﻲ و ﺗاﺛﻴﺮ آن ﺑﺮ ﻛﺎرﻛﺮدﻫﺎی اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، ﺗﺤﺼﻴﻠﻲ و ﺷﻐﻠﻲ دانش­آموزان، این مطالعه به بررسی شیوع اضطراب در دانش­آموزان دبیرستانی روستایی و شهری شهرستان مشهد پرداخته است.

روش­کار

جمعیت مورد بررسی در این مطالعه­ی مقطعی، دانش­آموزان دبیرستان­های دولتی روزانه­ی شهری و روستایی شهرستان مشهد در سال  1385 بودند که با نمونه­گیری چندمرحله­ای طبقاتی­خوشه­ای بر حسب جنس از جمعیت روستایی و شهری دبیرستان­های مشهد به صورت تصادفی ساده وارد پژوهش شدند. حجم نمونه با توجه به شیوع 35 درصد، دقت 07/0 و خطای 05/0 تعداد 340 نفر تعیین شد. دانش­آموزان مهاجر، دچار معلولیت و بیماری­های مزمن و ناتوان­کننده و کسانی که در طی سال گذشته دچار حوادث شدید مثل فوت نزدیکان درجه­ی اول شده بودند، از مطالعه خارج شدند. در مجموع 337 دانش­آموز واجد شرایط که تمایل به شرکت در طرح داشتند تا تکمیل حجم نمونه­ی کافی بررسی شدند.

داده­ها با استفاده از پرسش­نامه­ی خودایفای اشپیل­برگر
جمع­آوری شد. این پرسش­نامه دارای چهل عبارت است که ویژگی اضطراب را در دو مقیاس اضطراب حالت (آشکار) و صفت (پنهان) اندازه می­گیرد. بروز اضطراب حالت اختصاص به موقعیت­هاى تنش­زا دارد، اما اضطراب صفت به تفاوت­های فردی در واکنش­ها اشاره دارد (9،10). نمرات هرکدام از دو مقیاس بین 20 تا 80 می­تواند قرار گیرد. پرسش­نامه­ی اشپیل­برگر در ایران در مطالعات مختلف به کار رفته و هنجاریابی شده است، پایایی آزمون بر اساس فرمول کرونباخ در مقیاس اضطراب آشکار و پنهان به ترتیب برابر با 91/0 و 90/0 و برای مجموع آزمون پایایی مقیاس 94/0 به دست آمده است. روایی پرسش­نامه با روش روایی محتوایی تایید شده است (11). هم­چنین پرسش­نامه­ای برای بررسی متغیرهای جمعیت­شناختی، نحوه­ی انجام فرایض دینی، علاقه­مندی به رشته­ی تحصیلی و معدل نمرات در آخرین دوره­ی امتحانات گذشته تکمیل شد. علاقه­مندی به رشته­ی تحصیلی در مقیاس لیکرت و بررسی انجام فرایض دینی به صورت انجام آن­ها به صورت نامنظم، گاه­گاهی، انجام در بیشتر اوقات و انجام همیشگی به صورت خوداظهاری فرد سنجیده شد.

زمان لازم برای تکمیل پرسش­نامه ده تا پانزده دقیقه بود و برای افزایش اعتبار پرسش­نامه، نحوه­ی تکمیل آن برای
دانش­آموزان توضیح داده می­شد تا شرکت­کنندگان کاملا متوجه دستورالعمل مقیاس­های حالت و صفت شوند. آنان در پاسخگویی به مقیاس اضطراب حالت، احساسات خود را در لحظه­ی کنونی (زمان تکمیل فرم) و در پاسخگویی به مقیاس اضطراب صفت، احساسات معمولی و غالب اوقات خود را بیان نمودند. هم­چنین بر این مسئله تاکید شد که اصل رازداری و محرمانه بودن پاسخ­ها رعایت می­گردد. تفسیر پاسخ­نامه جهت اضطراب حالت و صفت به این صورت بود که از نظر مقیاس سطح اضطراب نمرات 31-20 نشان­دهنده­ی سطح اضطراب خفیف، 42-32 متوسط، 52-43 متوسط به بالا، 62-53 نسبتا شدید، 72-63 شدید، 73 به بالا بسیار شدید ارزیابی شد (9،10). داده­های جمع­آوری شده توسط نرم­افزار SPSS نسخه­ی 5/11 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و از آزمون­های آماری تی، تحلیل واریانس و مجذور خی در تحلیل نتایج استفاده شد.

نتایج

در مجموع 337 نفر دانش­آموز دبیرستانی مورد بررسی قرار گرفتند. از این تعداد 175 نفر (52%) در روستا و 162 نفر در (48%) در شهر ساکن بودند. دامنه­ی سنی شرکت­کنندگان
20-16 سال با میانگین 5/16 سال (انحراف معیار 3/1 سال) بود. از مجموع دانش­آموزان 180 نفر پسر (5/53%) و 157 نفر دختر (5/46%) بودند. میانگین رتبه­ی تولد دانش­آموزان 5/3 (انحراف معیار 2) بود. سرپرست خانواده در 318 مورد (94%) از شرکت­کنندگان، پدر خانواده اعلام شد.

از نظر علاقه به رشته­ی تحصیلی 172 نفر (51%) از
دانش­آموزان علاقه­ی زیاد و 23 نفر (7%) علاقه­ی کمی به رشته­ی تحصیلی خود ابراز نمودند، سایرین علاقه­ی نسبی داشتند و بین دانش­آموزان روستایی و شهری از نظر علاقه به رشته­ی تحصیلی، تفاوتی وجود نداشت (08/0=P). به لحاظ وضعیت تحصیلی و معدل نمرات در آخرین دوره­ی امتحانات گذشته، وضعیت تحصیلی نامناسب (معدل کمتر از 12) در 26 نفر (8%) از دانش­آموزان و وضعیت تحصیلی خوب (معدل بیش از 16) در 143 نفر (5/42%) آن­ها مشاهده گردید و بین دانش­آموزان روستا و شهر از نظر معدل نمرات تفاوت
معنی­داری وجود نداشت (06/0=P).

از نظر انجام فرایض دینی، 165 نفر (49%) از دانش­آموزان انجام نامنظم و گاه­گاهی، 118 نفر (35%) انجام در بیشتر اوقات و 54 نفر (16%) انجام همیشگی فرایض را ذکر نمودند. 83 نفر (51%) از دانش­آموزان شهر و 82 نفر (47%) از دانش­آموزان روستا انجام نامنظم و گاه­گاهی را ذکر نمودند. بین دو گروه از نظر پرداختن به فرایض دینی تفاوت معنی­دار وجود داشت، به این صورت که انجام گاه­گاهی و نامنظم فرایض دینی در دانش­آموزان روستا کمتر از شهر بود (04/0=P) ولی در دو حالت دیگر تفاوت مشاهده نشد (09/0=P).

میزان شیوع اضطراب حالت (نسبتا شدید، شدید، بسیار شدید) در جامعه­ی مورد مطالعه 23 درصد (79 دانش­آموز) و میزان شیوع اضطراب صفت (نسبتا شدید، شدید، بسیار شدید) در آن 19 درصد (64 دانش­آموز) بود. سطوح مختلف اضطراب حالت و صفت به تفکیک در تمام دانش­آموزان شرکت­کننده در جدول 1 نشان داده شده است.

میانگین نمره­ی اضطراب حالت دانش­آموزان در روستا 5/46 (انحراف معیار 9/10)، در شهر 5/41 (انحراف معیار 7/8) و میانگین نمره­ی اضطراب صفت دانش­آموزان در روستا 47 (انحراف معیار 8/9)، در شهر 6/41 (انحراف معیار 7/8) بود. میانگین نمرات اضطراب حالت و صفت در دانش­آموزان روستا و شهر تفاوت معنی­دار داشت. به گونه­ای که سطح اضطراب در دانش­آموزان روستا بالاتر از شهر بود (001/0P<).

در جدول 2 میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت در دانش­آموزان شرکت­کننده برحسب متغیرها در شهر و روستا نشان داده شده است.

میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت در افرادی که به رشته­ی تحصیلی خود علاقه­ی کمی داشتند بالاتر بود و تفاوت بین دو گروه در هر دو مورد اضطراب حالت (002/0=P) و اضطراب صفت (01/0=P) معنی­دار بود. در کسانی که فرایض دینی را همیشه انجام می­دادند میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت کمتر از گروه­هایی بود که فرایض را نامنظم یا گاه به گاه و یا اغلب اوقات انجام می­دادند. گروه­های مختلف از نظر انجام فرایض دینی، در هر دو مورد اضطراب حالت (001/0=P) و اضطراب صفت (02/0=P) تفاوت معنی­داری با هم داشتند.

جدول 1- میزان اضطراب حالت و صفت در دانش­آموزان شرکت­کننده در مطالعه به تفکیک سطح اضطراب

جدول 2- میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت دانش­آموزان شرکت­کننده در مطالعه در شهر و روستا بر حسب متغیرها

میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت در دانش­آموزان بنا بر معدل نمرات، تفاوت معنی­داری نداشت (5/0=P). البته در دانش­آموزان روستایی بر حسب وضعیت­های تحصیلی نامطلوب و خوب (به ترتیب معدل نمرات 12 و کمتر و معدل نمرات 16 و بیشتر) میانگین نمره­ی اضطراب صفت بالاتر از همتایان خود در شهر بود (003/0=P) ولی در اضطراب حالت این تفاوت، معنی­دار نبود (2/0=P).

در پسران و دختران میزان شیوع اضطراب حالت (نسبتا شدید، شدید، بسیار شدید) به ترتیب 16 و 32 درصد و میزان اضطراب صفت (نسبتا شدید، شدید، بسیار شدید) به ترتیب 15 و 5/23 درصد بود. میزان اضطراب حالت و صفت در دانش­آموزان روستایی بالاتر از دانش­آموزان ساکن شهر بود. تفاوت معنی­داری بین میانگین نمره­ی اضطراب حالت و صفت بین دختران و پسران روستایی و شهری وجود داشت (01/0=P، 01/0=P). دختران روستایی در مقایسه با پسران روستایی و دختران و پسران شهری نمرات اضطراب بالاتری داشتند (01/0=P).

بحث

در این بررسی مشاهده شد که میزان اضطراب دانش­آموزان روستایی بیشتر از دانش­آموزان شهری بود. هم­چنین میانگین نمره­ی اضطراب در دانش­آموزان دختر نسبت به دانش­آموزان پسر، بالاتر و حداکثر میانگین نمره­ی اضطراب در دختران روستا بود.       مطالعه­ی همه­گیری­شناختی اختلالات روان­پزشکی سال 1380 در استان خراسان، اختلالات اضطرابی را به عنوان شایع­ترین اختلال روان­پزشکی خلقی گزارش نموده است. این مطالعه شیوع اختلالات روانی را در مقایسه، در شهرها بیش از روستاها و در زنان بیش از مردان عنوان نموده است (12). با آن که به نظر می­رسد زندگی در شهرهای بزرگ می­تواند تشدیدکننده­ی فشارهای روانی و اضطراب باشد اما در این بررسی میزان اضطراب نوجوانان روستا کمتر از شهر نبوده و حتی به طور معنی­دار بالاتر اعلام شده است. دسترسی نوجوانان شهری به منابع آموزشی و اطلاعاتی، کتابخانه­ها، اینترنت، هم­چنین وجود ارتباطات گسترده­تر، فضاها و امکانات تفریحی، وجود رشته­های تحصیلی متنوع و فرصت­های جدید برای اشتغال آتی در شهر می­تواند دلایلی برای کمتر بودن میزان اضطراب دانش­آموزان شهری در مقایسه با همسالان روستایی خود باشد. شرایطی که فراهم کردن آن­ها در روستاها خارج از امکان نیست و نیازمند برنامه­ریزی و تخصیص بودجه می­باشد.

ﺗﻔﺎوت ﺟﻨﺴﻴﺘﻲ در شیوع اختلالات اضطرابی در مطالعات مختلف عنوان شده است (13). بررسی در دانش­آموزان زاهدان نیز اضطراب بیمارگونه را در دﺧﺘﺮان و پسران دانش­آموز به ترتیب 48 و 35 درصد ذکر نموده که تفاوت میزان اضطراب بین دختران و پسران معنی­دار بوده است (3). این مطالعه اشاره نموده که در برخورد با اضطراب، دﺧﺘﺮان ﺑﻪ ﭘﺬﻳﺮش اﺿﻄﺮاب و ﻗﺒﻮل آن ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ وﻳﮋﮔﻲ زﻧﺎﻧﻪ ﺗﺸﻮﻳﻖ ﻣﻲ­ﺷﻮﻧﺪ و ﻳﺎد ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ ﻛﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻚ وﻳﮋﮔﻲ زﻧﺎﻧﻪ ﺑﻪ ﻫﻨﮕﺎم اﺿﻄﺮاب، ﺗﺴﻠﻴﻢ شده و آن را بپذیرند، در ﺣﺎﻟﻲ ﻛﻪ ﭘﺴﺮان اضطراب را ﺗﻬﺪﻳﺪی ﺑﺮای اﺣﺴﺎس ﻣﺮداﻧﮕﻲ ﺧﻮد می­دانند و با آن دﻓﺎﻋﻲ ﺑﺮﺧﻮرد ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ. ﭘﺴﺮان ﻣﻲ­آﻣﻮزﻧﺪ که راه­ﻫﺎﻳﻲ ﺑﺮای ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺎ اضطراب بیابند ﻳﺎ آن را اﻧﻜﺎر کنند (3). هم­چنین چنان که پیش­تر اشاره شد در مطالعه­ی خراسان نیز شیوع اضطراب در زنان بیشتر بوده است (12).

در مطالعه­ی حاضر میزان اضطراب افرادی که به رشته­ی تحصیلی خود علاقه کمی داشتند بالاتر بود. مطالعه­ی دیگری در همدان در خصوص بررسی سلامت روانی دانش­آموزان اشاره نموده که رشته­ی تحصیلی، پایه­ی تحصیلی و سن با میانگین نمره­ی سلامت روانی ارتباط معنی­داری داشته است (8). انجام مشاوره و توجه به علایق و توانایی­های دانش­آموزان هنگام انتخاب رشته­ی تحصیلی و وجود رشته­های تحصیلی جدید متناسب با سلایق و توانایی­های دانش­آموزان مانند آن چه در هنرستان­ها و مدارس کار و دانش فراهم می­گردد، می تواند به کاهش اضطراب دانش آموزان کمک نماید.

یافته­های پژوهش حاضر نشان داد که دانش­آموزانی که فرایض دینی را نامنظم و گاه به گاه انجام می­دادند سطح اضطراب بالاتر و افرادی که فرایض دینی را همواره انجام
می­دادند نمرات اضطراب پایین­تری داشتند. در مطالعه­ی بررسی شیوع اضطراب در دانش­آموزان دبیرستانی اسلامشهر عنوان شده که 15 درصد دانش­آموزان دارای اضطراب حالت و 20 درصد دارای اضطراب صفت بوده­اند و گزارش شده است که بین اضطراب و جنس، وضعیت تحصیلی، اعتقادات مذهبی، بیماری و ناتوانی فرد، بیماری در خانواده، میزان تحصیلات پدر و اشتغال مادر ارتباط معنی­داری وجود داشته است (10). توجه دادن دانش­آموزان به کاهش فشارهای روانی و آرامش خاطر حاصل از ارتباطات معنوی پایدار و همیشگی و برگزاری جلسات آموزشی مرتبط با دین­داری و معرفت دینی توسط صاحب­نظران این مقوله، در سنین نوجوانی که فرد در بحرانی­ترین سال­های زندگی قرار دارد، به واقع نوعی کسب مهارت در برخورد با مسایل زندگی است.

بالاتر بودن سطح اضطراب در جامعه­ی دانش­آموزی روستایی از جمعیت شهری، باید برنامه­ریزی دولت را در جهت بالا بردن سطح بهداشت روانی روستایی سوق داده و برنامه­های غربالگری اختلالات اضطرابی، استفاده از روان­شناسان و
روان­پزشکان در مدارس روستایی، آموزش راهکارهای ارتقای سلامت روان و کاهش اضطراب به معلمان و دانش­آموزان مورد توجه قرار گیرد. اﺿﻄﺮاب کودکان در دوران مدرسه تداوم می­یابد و عدم توجه به تشخیص آن سلامت روانی و جسمی دانش­آموزان را در مخاطره قرار می­دهد (3). مناسب است در جریان آموزش به دانش­آموزان روش برخورد با مشکلات برای کاهش سطح فشارهای روانی و اضطراب حاصل از آن آموزش داده شود. با آن که آموزش مهارت­های زندگی و ابراز وجود بر سلامت روانی و کاهش اضطراب دانش­آموزان موثر است (5)، نقش خانواده­ها در سلامت روان کودکان نیز نباید از نظر دور گردد. ﺑﺮﺧﻲ مطالعات ﻧﺸﺎن
داده­اﻧﺪ که ﻛﻮدﻛﺎﻧﻲ ﻛﻪ واﻟﺪﻳﻦ آﻧﺎن دارای اﺧﺘﻼﻻت اﺿﻄﺮاﺑﻲ هستند بیشتر در ﺧﻄﺮ اﺑﺘﻼ ﻗﺮار دارﻧﺪ (4)، هم­چنین ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎ ﻧﺸﺎن داده­اﻧﺪ که آﻣﻮزش ﺧﺎﻧﻮاده در ﻣﻮرد ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎ، رﻳﺸﻪﻫﺎ و درﻣﺎن اﺿﻄﺮاب، آﻣﺎده­ﺳﺎزی اﻋﻀﺎی ﺧﺎﻧﻮاده ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر ﻛﻤﻚ ﺑﻪ ﻳﻜﺪﻳﮕﺮ در ﺟﻬﺖ ﻛﺎﻫﺶ اﺿﻄﺮاب، ﺑﻪ ﺣﻔﻆ و ﺗﺪاوم درﻣﺎن افراد مضطرب ﻛﻤﻚ زیادی می­نماید (7). این مطالعه به بررسی مشکلات روانی در خانواده دانش­آموزان نپرداخته است اما می­توان در پژوهش­های آتی این مسئله را نیز مورد بررسی قرار داد.

در این مطالعه تنها برخی متغیرهای اثرگذار بر سطح اضطراب دانش­آموزان بررسی شده است و عوامل موثر دیگر مانند سطح اقتصادی خانواده، تحصیلات والدین، نحوه­ی تعامل والدین و خواهر و برادرها در خانواده، پیش­بینی فرد برای آینده­ی تحصیلی و کاری خود، سابقه­ی آموزش برای مدیریت تنش بررسی نشده است. هم­چنین شیوه­ی خودایفایی برای بررسی برخی اضطراب و متغیرهای موثر بر آن کافی نیست و بهتر است مصاحبه توسط روان­شناس یا پرسشگر آموزش­دیده انجام گردد.

به نظر می­رسد مناسب است مطالعاتی با حجم نمونه­ی کمتر ولی با در نظر گرفتن عوامل موثر بر اضطراب
دانش­آموزان به ویژه دختران دانش­آموز طراحی و اجرا گردند.

نتیجه­گیری

یافته‌های پژوهش، میزان اضطراب را در دختران دانش­آموز و به ویژه دختران جامعه­ی روستایی بیشتر گزارش نمود. فراهم نمودن امکانات غربالگری اختلالات اضطرابی در دانش­آموزان مدارس دخترانه و در مدارس روستایی  و هم­چنین گسترش راهکارهای ارتقای سلامت روان، توجه و عمق­بخشی به آموزه­ها و عقاید دینی، فراهم­سازی شرایط آموزشی و تفریحی مناسب در گروه­های در خطر بایستی بیشتر مورد توجه قرار گیرد.