مقایسه آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی در ارتباط با اسکواموس سل کارسینومای دهان (همدان-ایران)

جمشیدی, شکوفه; زرگران, معصومه; مقیم بیگی, عباس; دلخواه, مصطفی; بقایی, فهیمه

doi:10.22038/jmds.2012.833

مقایسه آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی در ارتباط با اسکواموس سل کارسینومای دهان (همدان-ایران)

مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد

مقاله 3، دوره 36، شماره 1، فروردین 1391، صفحه 23-36 اصل مقاله (249.05 K)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22038/jmds.2012.833

نویسندگان

شکوفه جمشیدی¹؛ معصومه زرگران¹؛ عباس مقیم بیگی²؛ مصطفی دلخواه³؛ فهیمه بقایی⁴

¹استادیار گروه آسیب شناسی دهان، فک و صورت، مرکز تحقیقات دندانپزشکی، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان

²استادیار گروه آمار زیستی و اپیدمیولوژی، دانشگاه علوم پزشکی همدان

³دندانپزشک

⁴استادیار گروه آسیب شناسی دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان

چکیده

مقدمه: اسکواموس سل کارسینومای دهانی (OSCC) شایع‏ترین سرطان دهان می‏باشد و دندانپزشکان نقشی حیاتی در پیشگیری و تشخیص زودهنگام آن دارند. هدف از مطالعه حاضر مقایسه آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی شهر همدان در ارتباط با OSCC بود.
مواد و روش‏ها: این مطالعه توصیفی- مقطعی در همدان و در سال 1388 انجام شد. 80 دندانپزشک عمومی و 70 دانشجوی دندانپزشکی در این مطالعه شرکت نموده و به پرسشنامه ما پاسخ دادند. اطلاعات با تست‏های آماری t-test و ضریب همبستگی پیرسون تجزیه و تحلیل شدند.
یافته‏ها: میانگین نمره آگاهی دانشجویان و دندانپزشکان عمومی از 13 نمره، 21/2±55/8 و 34/2±48/6 بود که تفاوت معنی‏داری بین آنها وجود داشت (001/0>P). رابطه آماری معنی‏داری بین سن، جنس، فاصله زمانی آخرین مطالعه در مورد OSCC، تمایل به شرکت در سمینار‏های بازآموزی در رابطه با سرطان دهان و ارزیابی دانشجویان از میزان آگاهی خود در زمینه OSCC، با نمره آگاهی دانشجویان یافت نشد؛ اما با افزایش سن، مدت زمان فراغت از تحصیل و آخرین زمان مطالعه در رابطه با OSCC، به طور معنی‏داری از نمره آگاهی دندانپزشکان کاسته می‏شد.
نتیجه‏گیری: این مطالعه نشان داد میزان آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی در مورد OSCC به اندازه کافی نیست؛ اگرچه تفاوت معنی‏داری بین آنها وجود داشت. به نظر می‏رسد توجه بیشتر بر برنامه‏‏های آموزشیمتنوع درخصوص این موضوع هم قبل و هم بعد از فراغت از تحصیل ضروری است.

کلیدواژه‌ها

آگاهی؛ دانشجوی دندانپزشکی؛ دندانپزشک عمومی؛ اسکواموس سل کارسینومای دهان

اصل مقاله

مقدمه

واژه سرطان دهان تمامی تومور‏های بدخیمی که از بافت دهان منشأ می‏‏گیرند را شامل می‏‏شود⁽¹⁾ اما تقریباً 94% این دسته از ضایعات را کارسینومای سلول سنگفرشی دهانی (OSCC)[1] تشکیل می‏‏دهد.⁽²⁾ OSCC یکی از سرطان‏‏های شایع و جزء 10 علت اصلی
مرگ و میر در سطح جهان به شمار می‏رود.^(5-3)

همانند بسیاری از کارسینوماها، خطر بروز این نوع سرطان دهانی با افزایش سن، به خصوص در جنس مذکر، افزایش می‏یابد و بیشتر موارد آن پس از 40 سالگی گزارش شده است.^(7و6و2)

البته در سال‏‏های اخیر شیوع آن در سنین پایین‏تر رو به افزایش بوده و نسبت بروز آن در مردان در مقایسه با زنان کاهش یافته است که افزایش مصرف سیگار در بین زنان و افزایش سن آنها از علل این امر ذکر گردیده است.^(10-7)

علت OSCC چند فاکتوری می‏باشد.^(11و2) اما شایع‏ترین ریسک فاکتور برای آن عادت استفاده از تنباکو به ویژه به شکل استعمال دخانیات (سیگار، سیگارت و پیپ) بیان شده است.^{(12و9و7و1)} تظاهرات بالینی این بدخیمی بسیار متنوع بوده و زبان به ویژه سطوح خلفی- کناری و شکمی آن شایع‏ترین جایگاه ابتلاء به آن می‏باشد.⁽²⁾

OSCC یکی از تهدیدکننده‏ترین بیماری‏‏های زندگی بشر بشمار می‏رود.⁽¹³⁾ اما قابل پیشگیری بوده و به طور قابل ملاحظه‏ای با قطع عادات مضر می‏توان ریسک ایجاد آن را 10-5 سال کاهش داد.⁽¹⁾

در صورت بروز نیز چنانچه این ضایعه در مراحل اولیه تشخیص داده شود نسبت به اکثر سرطان‏‏های دیگر نیاز به درمان‏هایی با وسعت و عوارض کمتر و هزینه‏هایی پایین‏تر داشته و بدین ترتیب ایجاد نقص و بدشکلی در بیمار را به حداقل می‏رساند.^(16-14) میزان بقای 5 ساله برای بیمارانی که در مراحل اولیه OSCC شناسایی می‏شوند، نسبت به مراحل پیشرفته 78% ذکر گردیده است.⁽¹⁷⁾ اما قابل ذکر است که هرچند حفره دهان جهت بررسی و انجام معاینات به راحتی در دسترس می‏باشد⁽¹⁸⁾، میزان موارد تشخیص زود هنگام OSCC در طی سه دهه گذشته بدون تغییر مانده است.^(19و11)

به طور متوسط فاصله زمانی بین اولین نشانه‏‏های بیمار و انجام یک معاینه (توسط دندانپزشک) 4 تا 9 ماه و فاصله زمانی بین تشخیص وجود یک تغییر در بافت دهان که نشانگر بروز ضایعه می‏باشد و شروع درمان آن 5 تا 9 ماه گزارش شده است.^(14و7) عوامل گوناگونی به تأخیر در تشخیص و درمان سرطان‏‏های دهان منجر می‏گردد، بیشتر افراد از وجود سرطان و عوارض آن آگاهی ندارند؛ در نتیجه تقریباً 50 درصد آنها معاینه‏‏های کامل و مستمر دندانپزشکی را جدی نمی‏گیرند و از آنجا که بیماری نیز در مراحل اولیه معمولاً بدون درد و علامت است بیماران ضرورتی برای توجه به تغییرات ایجاد شده احساس نمی‏کنند.^(7و2)

از سویی دیگر شاغلین حرفه دندانپزشکی به ویژه دندانپزشکان که می‏توانند نقشی اساسی در تعیین و تشخیص زودهنگام این کارسینوم ایفاء نمایند^(20و18)، از اهمیت نقش خودآگاه نبوده و اکثراً معاینات کامل سر و گردن به ویژه حفره دهان را انجام نمی‏دهند.^(7و3) همچنین فاقد اگاهی و دانش مناسب در خصوص ریسک فاکتورها، علائم و نشانه‏های بروز OSCC هستند.^(21و7) بدین سبب بسیاری از آنان فاقد توانایی تشخیص ضایعات پیش سرطانی یا مراحل اولیه این ضایعه می‏باشند.⁽⁷⁾

بیشتر مـطالعات انجام شده نیز ضمن تأیید این موارد

حاکی از آن هستند که متأسفانه در سال‏های اخیر این نقصان در دندانپزشکان نه تنها رفع نگردیده است بلکه با افزایش سال‏های فراغت از تحصیل آنها نمود بیشتر و پررنگ‏تری نیز داشته است.^(22و3) ضعف آموزش و عدم کسب تجربه در دوران تحصیل دانشکده و عدم تأکید بر نقش مؤثر دندانپزشکان در شناسایی زودهنگام بیماری‏های مخاط دهان از جمله سرطان‏های دهان از دلایل عمده این وضعیت شمرده شده و سبب گردیده بسیاری از همکاران بعد از فارغ‏التحصیلی فاقد انگیزه لازم باشند و وقت کمتری را به مطالعه یا کسب مهارت در این زمینه اختصاص دهند.^(22و3) با توجه به موارد فوق و اهمیت تشخیص زودهنگام OSCC یک مطالعه با هدف مقایسه آگاهی دانشجویان سال پنجم و ششم دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی شهر همدان در خصوص کارسینومای سلول سنگفرشی (OSCC) در سال 1388 انجام گرفت.

مواد و روش‏ها

این مطالعه یک مطالعه توصیفی بودکه به روش مقطعی (Cross-sectional) در بهار 1388 در شهر همدان انجام شد.

جامعه آماری این مطالعه را 2 گروه شامل دانشجویان سال پنجم و ششم دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی همدان درنیم ترم دوم سال تحصیلی 88-1387 و دندانپزشکان عمومی شاغل در سطح شهر همدان تشکیل می‏دادند.

حجم نمونه مطالعه با درجه اطمینان 95% و با دقت 10% اختلاف میانگین‏ها در 2 گروه مورد مطالعه و با توان 80%، از هر گروه حداقل 61 نمونه تعیین گردید. از آنجا که این حجم نمونه در گروه الف تنها با تعداد دانشجویان سال ششم تامین نمی‏شد و با توجه به سطح آگاهی و گذراندن واحد آسیب‏شناسی و بیماری‏های دهان در خصوص سرطان دهان به ویژه به صورت عملی و مشاهده، معاینه و تکمیل پرونده بیمار در بخش توسط دانشجویان سال پنجم، لذا از 2 سال پایانی (با معیار گذراندن واحد بیماری‏های دهان در خصوص سرطان دهان) استفاده گردید، به علاوه در هر دو گروه تعداد نمونه‏ها به ترتیب به 70 نفر (گروه الف) و 80 نفر (گروه ب) افزایش داده شد.

با بررسی مطالعات انجام شده واعمال برخی تغییرات در پرسشنامه‏های آنها، ابزار گردآوری داده‏ها در این پژوهش پرسشنامه‏ای شامل ویژگی‏ها و اطلاعات فردی و 13 پرسش درباره OSCC بود.^(22و3) روایی این پرسشنامه توسط اساتید بخش‏های تشخیص و بیماری‏های دهان، جراحی فک و صورت و پاتولوژی دهان دانشکده دندانپزشکی همدان مورد تأیید قرار گرفت و اعتبار آن در 20 نفر ازافراد جامعه مورد پژوهش به روش آزمون – آزمون مجدد (test-retest) سنجیده شد که ضریب همبستگی نمرات آگاهی در دو بار پاسخ به سوالات طی 2 هفته 927/0 بود، مقدار آلفای کرونباخ مربوط به سوالات نیز 85/0 به دست آمد. نحوه تکمیل پرسشنامه به صورت حضوری بود و اگر دندانپزشک یا دانشجو فرصت پاسخگویی در جلسه اول را نداشت تقاضای وقت ملاقات دیگری از وی می‏شد و در صورت عدم تمایل به همکاری از لیست حذف می‏شد. تمامی شرکت‏کنندگان با رضایت پرسشنامه‏ها را تکمیل نمودند و به آنان اطمینان داده شد که اطلاعات آنها به صورت کاملاً محرمانه باقی خواهد ماند. ضمناً کلیه پرسشنامه‏ها بدون نام بودند.

پس از جمع‏آوری (اطلاعات) پرسشنامه‏ها تصحیح شدند به این ترتیب که برای هر پاسخ صحیح یک امتیاز مثبت و بـرای هر پـاسخ غلط یا بدون جواب، صفر امتیاز

لحاظ گردید.

در مجموع حداکثر نمره 13 امتیاز بود و در نهایت با جمع کردن امتیاز همه سوالات پرسشنامه، نمره آگاهی برای دندانپزشک و دانشجو محاسبه شد. سپس داده‏ها وارد نرم‏افزار SPSS ویرایش 16 گردید و با استفاده از تسمت‏های آماری t-test برای مقایسه رابطه متغیرهای کمی و کیفی با یکدیگر و ضریب همبستگی پیرسون برای مقایسه متغیرهای کمی، با سطح معنی‏دار 05/0P< مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفتند.

یافته‏ها

تعداد کل افراد شرکت‏کننده در این تحقیق 150 نفر بود که در 2 گروه دانشجویان دندانپزشکی (70 نفر) و دندانپزشکان عمومی (80 نفر) قرار گرفتند.

38 نفر از دانشجویان دندانپزشکی در سال پنجم و 32 نفر در سال ششم دوره تحصیلی خود بودند. 44 نفر (8/62 درصد) این گروه را دانشجویان مذکر و 26 نفر (2/37 درصد) آنها را دانشجویان مؤنث تشکیل می‏دادند. در گروه دوم، 53 نفر (25/66 درصد) از دندانپزشکان عمومی مذکر و 27 نفر (75/33 درصد) از آنها مؤنث بودند.

میانگین سنی دانشجویان 55/4±81/28 سال و میانگین سنی دندانپزشکان عمومی 66/9±61/36 سال بود. در بررسی‏ها میانگین مدت زمانی که از آخرین مطالعه دانشجویان و دندانپزشکان عمومی در زمینه OSCC می‏گذشت به ترتیب 71/4±50/11 ماه و 55/33±05/69 ماه بدست آمد. میانگین مدت زمان فراغت از تحصیل دندانپزشکان عمومی 04/5±9/9 سال بود که این زمان از 1 تا 40 سال متغیر اعلام شد. مقایسه متغیرهای سن و مدت زمان گذشته از آخرین مطالعه در زمینه OSCC بین 2 گروه تفاوت آماری معنی‏داری را نشان داد (جدول 1).

در بررسی نتایج ارزیابی افراد (شرکت‏کننده در مطالعه) از اطلاعات خود در زمینه OSCC، نمودار 1 وضعیت گروه دانشجویان و دندانپزشکان عمومی را نشان می‏دهد (نمودار 1). در حالی که اکثر افراد در هر 2 گروه (41 دانشجو و 55 دندانپزشک) اطلاعات خود را در حد متوسط اعلام کردند، تنها 16 دانشجو و 10 دندانپزشک اطلاعات خود را کافی دانسته و بقیه افراد (13 دانشجو و 15 دندانپزشک) اطلاعات خود را ناکافی ارزیابی نموده‏اند. تفاوت آماری معنی‏داری بین دو گروه مورد مطالعه در ارتباط با این متغیر وجود نداشت (233/0P=).

در بررسی میزان تمایل افراد به شرکت در سمینارهای بازآموزی در ارتباط با OSCC، در گروه دانشجویان دندانپزشکی 57 نفر (40/81%) تمایل و 13 نفر (60/18%) عدم تمایل به شرکت در سمینارهای بازآموزی در این زمینه را اعلام نمودند، این میزان در گروه دندانپزشکان عمومی به ترتیب 71 نفر (75/88%) و 9 نفر (25/11%) بود. در بررسی میزان تمایل افراد به شرکت در سمینارهای بازآموزی بین دو گروه دانشجویان دندانپزشکی و دنـدانپزشکان عمومـی اختلاف آماری مـعنی‏داری وجـود

نداشت (206/0P=).

جدول 2 گویای توزیع فراوانی پاسخ‏های صحیح دو گروه شرکت‏کننده در تحقیق به تفکیک هر سوال می‏باشد.

پس از بررسی پاسخ‏های ارائه شده به سوالات پرسشنامه، تصحیح و احتساب نمرات، میانگین و انحراف معیار نمره آگاهی گروه دانشجویان دندانپزشکی 21/2±55/8 و گروه دندانپزشکان عمومی 34/2±48/6 به دست آمد که نمره آگاهی دانشجویان دندانپزشکی علاوه بر بالاتر بودن به لحاظ آماری نیز در مقایسه با نمره گروه دندانپزشکان عمومی دارای تفاوت معنی‏دار بود (001/0P<) (جدول 1).

همچنین نمرات به دست آمده در هر گروه مورد پژوهش با متغیرهای سن، جنس، فاصله زمانی آخرین مطالعه در خصوص OSCC، تمایل به شرکت در سمینارهای بازآموزی مرتبط با آن و ارزیابی فرد از میزان آگاهی خود در زمینه OSCC نیز مورد مطالعه قرار گرفت که در دانشجویان دندانپزشکی هیچ گونه رابطه آماری معنی‏داری یافت نشد (05/0<P). قابل ذکر است در این گروه همچنین میانگین نمرات آگاهی دانشجویان سال پنجم و ششم نیز به تفکیک محاسبه گردید. نمره آگاهی دانشجویان سال پنجم (01/2±89/8) در مقایسه با دانشجویان سال ششم (41/2±56/8) کمی بیشتر بود، اما فاقد تفاوت آماری معنی‏دار بود (730/0P=).

بررسی‏ها در گروه دندانپزشکان عمومی نیز نشان داد که رابطه آماری معنی‏داری بین متغیرهای جنس، تمایل به شرکت در سمینارهای بازآموزی و ارزیابی دندانپزشکان از میزان آگاهی خود در زمینه OSCC با نمره آگاهی به دست آمده در این گروه وجود نداشت (05/0<P). اما به طور معنی‏داری (و با توجه به ضرایب همبستگی منفی)، با افزایش سن (015/0=P، ضریب همبستگی 238/0-)، افزایش مدت زمان فراغت از تحصیل (012/0=P، ضریب همبستگی 248/0-) و افزایش فاصله زمانی آخرین مطالعه در رابطه با OSCC (027/0=P، ضریب همبستگی
228/0-) از نمره آگاهی دندانپزشکان عمومی کاسته می‏شد.

همچنین جهت تعیین مهمترین فاکتورهای تاثیرگذار بر آگاهی دانشجویان و دندانپزشکان عمومی از رگرسیون چندگانه با روش پسرو (Back ward) نیز استفاده گردید که تنها متغیر دانشجو یا دندانپزشک بودن (شغل افراد) تاثیرگذار بوده است (جدول 3) و چنانچه ملاحظه می‏شود در این مدل خط رگرسیون بالاتر بودن نمره دانشجویان را نسبت به دندانپزشکان عمومی به میزان 101/2 واحد نشان می‏دهد که این مقدار از نظر آماری نیز معنی‏دار بوده است (001/0>P).

جدول 1 : مقایسه متغیر‏های سن، نمره آگاهی و مدت زمان گذشته از آخرین مطالعه در مورد OSCC در دو گروه مطالعه

متغیر

گروه

تعداد

میانگین

انحراف معیار

P-value

سن

دانشجویان

دندانپزشکان

81/28

61/36

55/4

66/9

001/0P<

نمره آگاهی

دانشجویان

دندانپزشکان

55/8

48/6

21/2

34/2

001/0P<

مدت زمان گذشته از آخرین مطالعه در مورد OSCC (ماه)

دانشجویان

دندانپزشکان

50/11

05/69

71/4

55/33

001/0P<

درصد

نمودار 1 : توزیع فراوانی سطوح آگاهی در زمینه OSCC در دو گروه

جدول 2 : توزیع فراوانی پاسخ‏‏های صحیح افراد شرکت‏کننده در تحقیق به سوالات

ردیف	پاسخ سؤالات	فراوانی پاسخ صحیح دانشجویان دندانپزشکی	فراوانی پاسخ صحیح دندانپزشکان
1	روش تشخیص قطعی یک ضایعه بدخیم دهانی همچون OSCC بررسی هیستوپاتولوژیک است.	1/87	5/82
2	برای افتراق یک ضایعه بدخیم از یک ضایعه التهابی حداقل 2 هفته زمان لازم است.	6/78	8/48
3	کمبود ویتامین A از عوامل مستعد‏کننده ایجاد ضایعات پیش سرطانی و OSCC می‏باشد.	3/44	20
4	شیوع OSCC در مردان بیشتر است	80	8/58
5	شیوع OSCC در افراد بالای 40 سال بیشتر است	6/78	85
6	قسمت خلفی طرفی زبان شایع ترین جایگاه SCC در داخل دهان است	4/61	8/33
7	مهمترین عامل مستعد‏کننده SCC مصرف دخانیات است.	3/74	8/78
8	اولین جایگاه متاستاز OSCC و گره‏‏های لنفاوی تحت فکی است	3/84	8/63
9	شایعترین جایگاه متاستاز دور دست OSCC ریه است.	3/74	45
10	قسمت قدامی کام سخت کمتر از سایر قسمت‏‏های مخاط دهان دچار SCC می‏شود.	4/51	3/26
11	احتمال ایجاد تغییرات بدخیمی در اریتروپلاکیا بیش از سایر ضایعات دهانی است.	7/55	55
12	احتمال ایجاد تغییرات بدخیمی در لکوپلاکیای کف دهان بیش از لکوپلاکیا‏های سایر مناطق دهان است	4/41	5/22
13	درمیان روش‏های درمانی، شیمی درمانی به تنهایی در درمان OSCC کاربرد کمتری دارد	3/44	8/28

جدول 3 :مدل نهایی برازش رگرسیون متغیر‏های تاثیر گذار بر آگاهیِ

متغیر	(خطای استاندارد) ضریب	آزمون والد (Wald)	P-value
عرض از مبدا	(675/0) 150/4	703/1	001/0P<
0=دندانپزشک / 1=دانشجوبودن	(321/0) 101/2	95/2	001/0P<

بحث

میانگین نمره آگاهی دانشجویان در این تحقیق 21/2±55/8 از 13 نمره بود که این نمره برای دانشجویانی که هنوز فارغ‏التحصیل نشده و در محیط آموزشی دانشکده جایی که هم فرصت کافی برای مطالعه در زمینه OSCC داشته و هم می‏توانند مطالب و اندوخته‏های تئوریک خود را به مهارت و توانایی‏های عملی تبدیل نمایند، نمره ضعیفی به شمار می‏رود.

این نتیجه با نتایج تحقیقات Cannik و همکاران⁽⁹⁾ و Carter و Ogden⁽²³⁾ نیز مطابقت دارد که تاکیدی است مجدد بر عدم آگاهی و اطلاع‏رسانی دقیق به دانشجویان این رشته در خصوص نقش بسیار مؤثر و حیاتی آنها (به عنوان دندانپزشکان آینده) در شناخت و تشخیص زودهنگام بیماری‏های بافت نرم حفره دهان از جمله OSCC. متأسفانه هنوز در بسیاری از دانشکده‏ها ضعف آموزشی در این زمینه در دوران تحصیل وجود دارد و آنچه در هنگام آموزش‏های بالینی اصول معاینه دهان بیشتر مورد توجه قرار می‏گیرد نحوه معاینه و چگونگی تشخیص صحیح بیماری‏های دندانی است.⁽²²⁾

نتایج این مطالعه نشان داد که تفاوت آماری معنی‏داری بین نمره آگاهی دانشجویان سال پنجم و ششم وجود ندارد که با نتایج تحقیق Cannik و همکاران⁽⁹⁾ مبنی بر افزایش سطح آگاهی دانشجویان با افزایش سال تحصیلی آنان، مطابقت ندارد.

در مطالعه Carter⁽²³⁾ 34% از دانشجویان سال آخر دندانپزشکی اعلام کردند که فاقد اطلاعات لازم در زمینه سرطان دهان هستند در حالی که در این تحقیق 6/18% از دانشجویان اطلاعات خود را در این خصوص ناکافی دانستند که نسبت به تحقیق فوق کمتر بود. همچنین در تحقیق Carter⁽²³⁾ 92% از دانشجویان دندانپزشکی خواستار آموزش بیشتر در زمینه سرطان دهان بودند، در حالی که در مطالعه حاضر، 4/81% از دانشجویان تمایل داشتند که در سمینارهای بازآموزی شرکت کنند، که این نسبت هم از میزان گزارش شده در تحقیق Carter کمتر بود.⁽²³⁾ اما نکته‏ای در مطالعه ما به نظر قابل توجه می‏آید این است که نمره کسب شده توسط دانشجویان، که می‏تواند ملاک ارزیابی آنها باشد، با میزان دانشجویانی که اطلاعات خود را در خصوص OSCC ناکافی ارزیابی کرده‏اند، همخوانی ندارد که میزان تمایل شرکت دانشجویان در سمینارهای بازآموزی (علاوه بر در نظر گرفتن علاقه‏مندی احتمالی افراد به این موضوع) می‏تواند گواه این ادعا باشد.

در این تحقیق میانگین نمره آگاهی دندانپزشکان 34/2±48/6 از 13 نمره بود. در تحقیقی که در سال 1383 توسط مطلب نژاد و هدایتی در شهر بابل صورت گرفت، میانگین نمره آگاهی دندانپزشکان 7/2±95/8 از 14 بود.⁽³⁾ زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین المللی انجمن دندانپزشکی ایران درباره سرطان دهان در سال 1379⁽²²⁾ میانگین نمره آگاهی دندانپزشکان را 24/7 از 14 نمره اعلام نمودند. در مطالعه دیگری که توسط زارعی و اسدپور⁽²⁴⁾ در کرمان در سال 1376 انجام گرفت، میانگین نمره آگاهی دندانپزشکان 5/7 از 14 نمره بود. ثقفی و همکاران نیز در همین رابطه میزان آگاهی دندانپزشکان مشهد را در سال 1387 از 13 نمره، 74/1±42/6 گزارش نمودند.⁽²⁵⁾ همچنین این میانگین نمره در تحقیق Yellowitz و همکاران 4/8 از 14 نمره بود.⁽²⁶⁾ در مطالعه Ariyawardana و همکاران⁽¹⁸⁾ از 23 سوال مطرح شده در پرسشنامه، نمره به دست آمده 076/0±79/2 بود که به نظر می‏رسد در مقایسه با مطالعه حاضر و در بین مطالعات مورد بررسی قرار گرفته در این پژوهش کمترین کسب امتیاز را داشته است، در حالی که مطالعه Joseph و همکاران⁽²⁷⁾ با اعلام نمره آگاهی0/4±6/20 از 30 نمره در این مقایسه، بهترین نمره را بدست آورده است.

در تمام تحقیقات فوق و همچنین در تحقیقات Nicotera و همکاران⁽¹⁰⁾، Clovis و همکاران⁽²⁸⁾، Yellowitz و همکاران⁽²⁹⁾ و Yellowitz و همکاران⁽¹⁷⁾، محققان به این نتیجه رسیدند که سطح دانش دندانپزشکان در رابطه با سرطان دهان پایین و ناکافی است و آموزش‏های بیشتری در مورد سرطان دهان در دوران دانشگاه و پس از فارغ‏التحصیلی مورد نیاز است.

میانگین نمره آگاهی دندانپزشکان در پژوهش کنونی ضمن مطابقت با نتایج اکثر تحقیقات قبلی، نمره پایینی برای این گروه محسوب می‏شود، در حالی که حفره دهان حیطه کاری دندانپزشکان محسوب می‏شود و بسیاری از ضایعات درون این حفره از جمله OSCC در مراحل ابتدایی توسط دندانپزشکان قابل کشف و تشخیص می‏باشد؛ اما فقدان دانش و اطلاعات کافی در این زمینه سبب تأخیر در یافتن این ضایعات شده و می‏تواند تأثیر بسزایی در مرگ و میر و ناخوشی‏های مرتبط با آن داشته باشد.

در این تحقیق با افزایش مدت زمان فراغت از تحصیل، از نمره آگاهی دندانپزشکان کاسته شدکه با نتایج تحقیق مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾، Patton و همکاران⁽³⁰⁾ و برهان مجابی و همکاران⁽¹⁹⁾ مطابقت دارد که به نظر می‏رسد با تمرکز بیشتر دندانپزشکان بر سلامت دندان‏ها در حفره دهان معاینه و ارائه خدمات دندانپزشکی در این حیطه و به مرور کاهش فرصت زمانی و علاقه به مطالعه و کنکاش در سایر موارد از جمله OSCC مرتبط است.

اما در مطالعه زارعی و اسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾، ثقفی و همکاران⁽²⁵⁾، Ariyawardana و Ekanayake⁽¹⁸⁾ و Hertrampf و همکاران⁽³¹⁾ بین مدت زمان فراغت از تحصیل و نمره آگاهی ارتباط معنی‏داری وجود نداشت. در مطالعه حاضر همچنین با افزایش سن از نمره آگاهی دندانپزشکان کاسته می شد که با نتایج تحقیق زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین المللی انجمن دندانپزشکی ایران⁽²²⁾ و برهان مجابی و همکاران⁽¹⁹⁾ مطابقت دارد. اما در مطالعه مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾، زارعی و اسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾، ثقفی و همکاران⁽²⁵⁾ و Hertrampf و همکاران⁽³¹⁾ بین سن و نمره آگاهی ارتباط معنی‏داری وجود نداشت که با نتایج ما مطابقت ندارد. در مورد ارتباط متغیرهای جنس، تمایل به مشارکت در سمینارهای بازآموزی، ارزیابی دندانپزشک از میزان آگاهی خود، با نمره آگاهی، از نظر آماری رابطه معنی‏داری وجود نداشت که با نتایج مطالعات مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾ و زارعی و اسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾ سازگار است. اما در مطالعه زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین المللی انجمن دندانپزشکی ایران⁽²²⁾ بین نمره آگاهی و ارزیابی دندانپزشک از اطلاعات خود در زمینه سرطان دهان رابطه معنی‏داری وجود داشت.

در این تحقیق با افزایش مدت زمانی که از آخرین مطالعه دندانپزشک در رابطه با SCC می‏گذشت از نمره آگاهی آنان کاسته می شد، این رابطه به لحاظ آماری معنی‏دار بود. در تحقیقات زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین المللی انجمن دندانپزشکی ایران⁽²²) و Yellowitz و همکاران⁽²⁶⁾ و Patton و همکاران⁽³⁰⁾ نیز با افزایش مدت زمان آخرین مطالعه از نمره آگاهی دندانپزشکان کاسته می‏شد که با نتایج تحقیقات ما مطابقت دارد ولی در تحقیق مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾ و زارعی واسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾ بین مدت زمان آخرین مطالعه و نمره آگاهی رابطه معنی داری وجود نداشت که با نتایج تحقیق ما سازگار نیست.

در مورد تعداد دندانپزشکانی که اعلام کردند دانش آنها در زمینه سرطان دهان ناکافی است، در مطالعات مختلف نتایج متفاوتی به دست آمده است. 3/52% از دندانپزشکان در مطالعه زارعی و اسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾ و 6/45% از دندانپزشکان در مطالعه زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین‏المللی انجمن دندانپزشکی ایران⁽²²⁾، 3/33% از دندانپزشکان در مطالعه Clovis و همکاران⁽²⁸⁾، 32% از دندانپزشکان در مطالعه Yellowitz و همکاران⁽²⁶⁾، 9/26% از دندانپزشکان در تحقیق Yellowitz و Goodman⁽²⁹⁾، 8/18% از دندانپزشکان در تحقیق Yellowitz و همکاران⁽¹⁷⁾ و 8/11% افراد در تحقیق مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾ اعلام کردند که دانش آنها در زمینه سرطان دهان ناکافی است. در این تحقیق 75/18% دندانپزشکان اعلام کردند که اطلاعات آنها در زمینه SCC ناکافی می‏باشد که با نتیجه تحقیق Yellowitz و همکاران⁽¹⁷⁾ مطابقت دارد. اما باید در نظر داشت که عدد اعلام شده (75/18%) با نمره آگاهی کسب شده در مطالعه ما چندان همخوانی و مطابقت ندارد و میزان تمایل اعلام شده به شرکت در برنامه‏های باز آموزی (علاوه بر در نظر گرفتن علاقه مندی افراد به مرور دانسته‏ها و به روز شدن اطلاعاتشان در خصوص OSCC) شاید گواه این ادعا باشد.

در مطالعه زارعی و اسدپور در شهر کرمان⁽²⁴⁾، 94% دندانپزشکان تمایل داشتند که در سمینار‏های بازآموزی در رابطه با سرطان دهان شرکت کنند. این میزان در مطالعه مطلب نژاد و هدایتی⁽³⁾ 88%، در مطالعه ثقفی و همکاران 3/64%⁽²⁵⁾، مطالعه Yellowitz و همکاران⁽²⁶⁾ 82%، در مطالعه زارعی و همکاران در چهلمین کنگره بین المللی انجمن دندانپزشکی ایران⁽²²⁾ 9/85% و در مطالعه Clovis و همکاران⁽²⁶⁾ 77% اعلام شد. در مطالعه ما نیز 8/88% دندانپزشکان تمایل داشتند در سمینارهای بازآموزی شرکت کنند که تقریباً با نتایج مطالعات قبلی سازگار است. در مطالعه Joseph و همکاران⁽²⁷⁾ نیز 3/86% دندانپزشکان علاقه مندی خود را به کسب و به دست آوردن اطلاعات بیشتر در زمینه سرطان دهان اعلام نمودند و در مطالعه Ariyawardana و همکاران⁽¹⁸⁾ 70% دندانپزشکان خواستار دریافت آموزش‏های بیشتری در این زمینه بودند.

اگرچه با توجه به جمعیت کم مورد مطالعه در مقایسه با تعداد دانشجویان رشته دندانپزشکی و دندانپزشکان کل کشور شاید نتوان نتایج حاصل از این تحقیق را به تمامی اعضاء این دو گروه نسبت داد اما براساس یافته‏های این مطالعه می‏توان گفت همچون سایر مطالعات به ویژه مطالعات انجام شده در ایران طی سال‏های گذشته، هنوز میزان آگاهی به اندازه کافی نبوده و به حد مطلوب نرسیده است و در فاصله سال‏های طی شده بین مطالعات صورت گرفته و مطالعه حاضر ظاهراً اهمیت سرطان دهان و نقش بسیار حیاتی و مؤثر دندانپزشکان در شناسایی به موقع و زودهنگام این ضایعات در رویکردهای عملی و بالینی چندان مورد توجه قرار نگرفته است.

نتایج این مطالعه در راستای مطالعات دیگر و پس از گذشت چند سال، بار دیگر نیاز واقعی به افزایش سطح آگاهی و دانش دندانپزشکان را نشان داده و تأکید می‏کند. اگرچه نباید سایر شاغلین و کادر درمانی این حیطه چون بهداشتکاران دهان و دندان و پرستاران دندانپزشکی را از یاد برد.

پوشش وسیع موضوع سرطان در بخش‏های متفاوت دانشکده‏های دندانپزشکی از طریق برنامه‏های آموزشی تئوری و عملی جامع و کاربردی در خصوص جنبه‏های مختلف OSCC چون معاینات، علائم و نشانه‏ها و ... می‏تواند مؤثر باشد؛ که لازم است به صورت آموزش‏های مدون، مداوم و سمینارهای آموزشی مستمر بعد از فارغ‏التحصیلی نیز ادامه یابند، البته باید در نظر داشت که مطالب ارائه شده جدید و به روز بوده، کیفیت و نحوه ارائه برنامه‏ها نیز پویا و کاربردی باشند چرا که ارتقاء دانش، آگاهی و اطلاعات دندانپزشکان در خصوص OSCC و مسائل مرتبط با آن پیش نیازی است برای ارائه اطلاعات و افزایش آگاهی بیماران و در نتیجه پیگیری و انجام دقیق‏تر معاینات حفره دهان را به دنبال خواهد داشت.

OSCC یک مشکل بهداشتی جهانی محسوب می‏شود و همانطورکه اشاره شد تشخیص سریع و زودهنگام آن اجازه کاربرد انواع درمان‏های محافظه‏کارانه‏تر، مراقبت‏های با طول مدت کوتاه‏تر و پیش آگهی مطلوب‏تر را فراهم می‏سازد. بنابراین نباید نقش دندانپزشکان و اهمیت عملکرد صحیح و به موقع این گروه را در رابطه با این مسأله نادیده گرفت. لازم است تا هم شاغلین این حرفه به ویژه از دوران تحصیل در رشته دندانپزشکی و هم عموم جامعه در این خصوص توجیه شوند.

در این مطالعه نمره آگاهی دانشجویان دندانپزشکی بالاتر از دندانپزشکان عمومی بود. شاید بتوان آن را با در دسترس بودن منابع کسب اطلاعات در مورد سرطان دهان به شکل برنامه‏های تئوری در کلاس‏ها و آموزش‏های عملی در بخش‏‏های بالینی، مشاهده و معاینه مستقیم بیماران طی دوران تحصیل در دانشکده دندانپزشکی در مقایسه با دندانپزشکان عمومی فارغ‏التحصیل شده مرتبط دانست. اما میزان این آگاهی برای دانشجویان سال‏های پایانی این رشته - با توجه به در اختیار داشتن منابع آموزشی- در مطالعه حاضر چندان رضایت‏بخش نبود، که شاید حاکی از نقش تاثیرگذار عوامل دیگری چون فقدان انگیزه، عملکرد در حد گذراندن واحد‏های درسی به جهت تصور غیرکاربردی بودن مطالعات در این زمینه، عدم آگاهی از نقش مهم دانش‏آموختگان رشته دندانپزشکی در شناسایی زود هنگام ضایعات سرطانی و یا پیش‏سرطانی و ... باشد که عدم پذیرش مسئولیت‏های حرفه‏ای در رابطه با سرطان‏های دهان و عدم علاقه، توجه و صرف وقت جهت مطالعه در این خصوص را به ویژه در سال‏های پس از فراغت از تحصیل به دنبال خواهد داشت. شاید به همین سبب نیز در پژوهش کنونی سطح آگاهی در گروه دندانپزشکان عمومی ناکافی بوده و با مدت فراغت از تحصیل آنان رابطه معنی‏داری داشته است. بنابراین اهمیت مطالعاتی چون مطالعه حاضر در ارزیابی وضعیت موجود و نیازسنجی گروه‏های مورد مطالعه نمود پیدا کرده و می‏تواند در راستای اجرای یک برنامه واحد، منسجم و پویا در خصوص غربالگری سرطان‏‏های دهانی موثر باشد. همچنین تدوین و انجام مطالعاتی با هدف شناسایی علل مؤثر در نتایج به دست آمده از این پژوهش و پژوهش‏‏های مشابه پیشنهاد می‏گردد.

نتیجه گیری

این مطالعه نشان داد میزان آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی در مورد OSCC به اندازه کافی نیست؛ اگرچه تفاوت معنی‏داری بین آنها وجود داشت. به نظر می‏رسد توجه بیشتر بر برنامه‏‏های آموزشی متنوع درخصوص این موضوع هم قبل و هم بعد از فراغت از تحصیل ضروری است.

تشکر و قدردانی

با تقدیر و تشکر فراوان از مساعدت های معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی همدان و دانشکده دندانپزشکی تهران و کلیه دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکانی که ما را در انجام این تحقیق یاری نمودند. شایان ذکر است که این مقاله از پایان‏نامه دوره دکترای عمومی،که به راهنمایی دکتر شکوفه جمشیدی و دکتر معصومه زرگران (استاد مشاور) و نگارش دکتر مصطفی دلخواه به شماره 466 در کتابخانه دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی همدان ثبت شده استخراج گردیده است.

پرسشنامه

به نام خدا

جنس: مذکرÿ مؤنثÿ

سن: ............. سال

وضعیت شغلی: دانشجوÿ / دندانپزشک ÿ

دانشجوی سال پنجمÿ / ششمÿ

مدت زمان فراغت از تحصیل: ................. سال

مدت زمانی که از آخرین مطالعه دانشجو در رابطه با اسکواموس سل کارسینومای دهان (OSCC) می‏گذرد: ............. ماه

مدت زمانی که از آخرین مطالعه دندانپزشک در رابطه با OSCC می‏گذرد: .............. ماه

ارزیابی شما از اطلاعاتتان در زمینه OSCC:

کافی ÿ متوسطÿ ناکافیÿ

تمایل شما به شرکت در سمینار‏های بازآموزی در ارتباط با OSCC:

بلی ÿ خیرÿ

......................................................................................................

1. روش تشخیص قطعی یک ضایعه بدخیم دهانی مانند OSCC کدام است؟

الف) معاینه دهانیÿ ب) بررسی هیستوپاتولوژیکÿ

ج) معاینه رادیوگرافیÿ د) هرسه ارزش یکسان هستندÿ

2. برای افتراق یک ضایعه بدخیم از یک ضایعه التهابی حداقل چه مدت زمان لازم است؟

الف) دو هفتهÿ ب) 2 ماهÿ

ج) 3 ماهÿ د) 6 ماهÿ

3. کمبود کدامیک از ویتامین‏‏های زیر از عوامل مستعد‏کننده ایجاد ضایعات پیش سرطانی و OSCC می‏باشد؟

الف) Aÿ ب) Eÿ

ج) Kÿ د) Dÿ

4. شیوع OSCC در چه جنسی بیشتر است؟

الف) مؤنثÿ ب) یکسان استÿ

ج) مذکرÿ د) ارتباطی با جنس نداردÿ

5. OSCC در چه سنی شیوع بیشتری دارد؟

الف) زیر 20 سالÿ ب) 40-20 سالÿ

ج) بالای 40 سال ÿ د) ارتباطی با سن ندارد ÿ

6. شایع‏ترین جایگاه OSCC در داخل دهان کدام است؟

الف) قسمت خلفی طرفی کام سختÿ ب) گونه ÿ

ج) قسمت خلفی طرفی زبان ÿ د) لثه ÿ

7. مهمترین عامل مستعد‏کننده OSCC چیست؟

الف) مصرف دخانیاتÿ ب) رژیم غذاییÿ

ج) مصرف غذا‏های داغÿ د) مصرف الکلÿ

8. اولین جایگاه متاستاز OSCC کجاست؟

الف) گره‏‏های لنفاوی تحت فکیÿ ب) ریهÿ

ج) کبد ÿ د) پوست ÿ

9. شایع‏ترین جایگاه متاستاز دوردست OSCC کجاست؟

الف) ریهÿ ب) کلیه ÿ

ج) پوست ÿ د) پروستات ÿ

10. کدام قسمت از مخاط دهان کمتر دچار OSCC می‏شود؟

الف) سطح شکمی زبان ÿ ب) گونهÿ

ج) قسمت قدامی کام سختÿ د) کام نرمÿ

11. احتمال ایجاد تغییرات بدخیمی در کدام یک از ضایعات زیر بیشتر می‏باشد؟

الف) لیکن پلان ÿ ب) اریتروپلاکیاÿ

ج) لکوپلاکیاÿ د) در هر سه مورد یکسان می‏باشدÿ

12. احتمال تغییرات بدخیمی، همچون OSCC در لکوپلاکیای کدام منطقه از دهان بیشتر است؟

الف) کف دهانÿ ب) سطح پشتی زبانÿ

ج) گونه ÿ د) لب ÿ

13. کدامیک از روش‏‏های زیر به تنهایی در طرح درمان OSCC کاربرد کمتری دارد؟

الف) جراحیÿ ب)پرتو درمانی ÿ

ج) شیمی درمانÿ د) ارزش هر سه یکسان استÿ

[1]. Oral Squamous Cell Carcinoma

مراجع

Ariyawardana A, Vithanaarachchi N. Awareness of oral cancer and precancer among patients attending a hospital in Sri Lanka. Asian Pac J Cancer Prev 2005; 6(1): 58-61.
Neville BW, Damm DD, Allen CM, Bouquot JE. Oral & Maxillofacial Pathology. 3^rd ed. St. Louis: W.B. Saunders Co; 2009. P. 409-15.
Motallebnejad M, Hedaiati M. General dentist knowledge about oral cancer in Babol in 2005. J Mash Dent Sch 2006;30(3,4): 309-18. (Persian)
Scully C, Felix DH. Oral medicine--update for the dental practitioner orofacial pain. Br Dent J 2006;200(2): 75-83.
Devadiga A, Prasad KV. Knowledge about oral cancer in adults attending a Dental Hospital in India. Asian Pac J Cancer Prev 2010;11(6): 1609-13.
Ghapanchi J, Mortazavi M, Parhiz H. Analytic Evaluation of the prevalence of head and neck cancers among patients with different kinds of cancers visited in radiotherapy department of Nemazee Hospital,2003-2004. ShirazUniversity of Medical Sciences Journal of Dentistry 2004; 5(1,2): 97-105. (Persian)
Wood NK, Goaz PW. Differential Diagnosis of Oral and Maxillofacial Lesions. 5^th ed. St. Louis: Mosby Co;1997.P. 587-95.
Silverman SJR. Atlas of Clinical Oncology Oral Cancer. 5^th ed. Ontario: B.C. Decker Inc; 2003. P. 1-4.
Cannick GF, Horowitz AM, Drury TF, Reed SG, Day TA. Assessing oral cancer knowledge among dental students in South Carolina. J Am Dent Assoc 2005; 136(3): 373-8.
Nicotera G, Gnisci F, Bianco A, Angelillo IF. Dental hygienists and oral cancer prevention: Knowledge, attitudes and behaviors in Italy. Oral Oncol 2004; 40(6): 638-44.
Shiboski CH, Shiboski SC, Silverman S Jr. Trends in oral cancer rates in the United States, 1973-1996. Community Dent Oral Epidemiol 2000; 28(4): 249-56.
Saito A, Nishina M, Murai K, Mizuno A, Ueshima F, Makiishi T, et al. Health professional's perceptions of and potential barriers to smoking cessation care: A survey study at a dental school hospital in Japan.BMC Res Notes 2010; 7(3): 329.
Pakfetrat A, Falaki F, Esmaily HO, Shabestari S. Oral cancer knowledge among patients referred to Mashhad Dental School, Iran. Arch Iran Med 2010; 13(6): 543-8.
Epstein JB, Gorsky M, Fischer D, Gupta A, Epstein M, Elad S.A survey of the current approaches to diagnosis and management of oral premalignant lesions. J Am Dent Assoc 2007; 138(12): 155-62.
Petti S, Scully C. Oral cancer knowledge and awareness: Primary and secondary effects of an information leaflet. Oral Oncol 2007; 43(4): 408-15.
Mashberg A, Samit AM.Early detection, diagnosis, and management of oral and oropharyngeal cancer. CA Cancer J Clin 1989; 39(2): 67-88.
Yellowitz J, Horowitz AM, Goodman HS, Canto MT, Farooq NS. Knowledge, opinions and practices of general dentists regarding oral cancer: A pilot survey. J Am Dent Assoc 1998; 129(5): 579-83.
Ariyawardana A, Ekanayake L. Screening for oral cancer/pre-cancer: Knowledge and opinions of dentists employed in the public sector dental services of Sri Lanka. Asian Pac J Cancer Prev 2008; 9(4): 615-8.
Borhan-Mojabi K, Moradi A, Yazdabadi A. Evaluating the degree of knowledge on oral cancer among general practitioners and dentists in Qazvin. J Eval Clin Pract 2011 Jan 6. doi: 10.1111/j.1365-2753.2010.01613.x.
Gajendra S, Cruz GD, Kumar JV. Oral cancer prevention and early detection: Knowledge, practices, and opinions of oral health care providers in New York State. J Cancer Educ 2006; 21(3): 157-62.
Stahl S, Meskin LH, Brown LJ. The American Dental Association's oral cancer campaign: The impact on consumers and dentists. J Am Dent Assoc 2004; 135(9): 1261-7.
Zarei M, Navabi N, Akhavizadegan H, Naeemi Khorasanizadeh M, Yazdani M. Assessing level of knowledge and diagnostic concept among dentists in relation with oral cancer. Journal of Strides in Development of Medical Education 2005; 1(2): 104-12.
Carter LM, Ogden GR. Oral cancer awareness of undergraduate medical and dental Students. BMC Med Educ 2007; 7: 44.
Zarei M, Asadpoor F. Assessing level of knowledge and diagnostic concept among Kerman dentists in relation with oral cancer. Journal of Dentistry Shahid Beheshti University of Medical Sciences 2001; 19(4): 357-64. (Persian)
Saghafi Sh, ZareMahmoodabadi R, Salehinejad J, Falaki F, Farrokhizad Sh. Evaluation of general dentists knowledge about oral cancer in Mashhad-Iran in 2008. J Mash Dent Sch 2009; 33(2): 107-14. (Persian)
Yellowitz JA, Horowitz AM, Drury TF, Goodman HS. Survey of U.S. dentists' knowledge and opinions about oral pharyngeal cancer. J Am Dent Assoc 2000; 131(5): 653-61.
Joseph BK, Sundaram DB, Sharma P. Oral cancer awareness among dentists in Kuwait. Med Princ Pract 2012; 21: 164-70.
Clovis JB, Horowitz AM, Poel DH. Oral and pharyngeal cancer: Practices and opinions of dentists in British Columbia and Nova Scotia. J Can Dent Assoc 2002; 68(7): 421-5.
Yellowitz JA, Goodman HS. Assessing physicians and dentist's oral cancer knowledge, opinions and practices. J Am Dent Assoc 1995; 126(1): 53-60.
Patton LL, Elter JR, Southerland JH, Strauss RP. Knowledge of oral cancer risk factors and diagnostic concepts among North Carolina dentists. Implications for diagnosis and referral. J Am Dent Assoc 2005; 136(5): 602-10.

31. Hertrampf K, Wiltfang J, Koller M, Klosa K, Wenz HJ. Dentists' perspectives on oral cancer: A survey in Northern Germany and a comparison with international data. Eur J Cancer Prev 2010; 19(2): 144-52.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 6,423

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,614

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

مقایسه آگاهی دانشجویان دندانپزشکی و دندانپزشکان عمومی در ارتباط با اسکواموس سل کارسینومای دهان (همدان-ایران)

31. Hertrampf K, Wiltfang J, Koller M, Klosa K, Wenz HJ. Dentists' perspectives on oral cancer: A survey in Northern Germany and a comparison with international data. Eur J Cancer Prev 2010; 19(2): 144-52.