مقدمه

در دندان‌های درمان ریشه شده به علت پوسیدگی، درمان‏های ترمیمی قبلی و تراش حفره دسترسی، ساختار تاجی به میزان قابل توجهی از دست رفته و برای فراهم نمودن گیر کافی، به ترمیم‌های پست و کور نیاز است. ⁽¹⁾ هرچند مهمترین فاکتور جهت استقرار پست میزان ساختار تاجی باقیمانده می‏باشد، اما موقعیت دندان در قوس دندانی، اکلوژن و شکل کانال ریشه نیز از عوامل مهم تصمیم گیری محسوب می‏شوند.⁽²⁾

 عدم موفقیت دندان‌های بازسازی شده با پست می‏تواند به دلیل از دست رفتن گیر پست، شکستن پست و یا شکستن دندان باشد.از دست رفتن گیر پست ممکن است در نتیجه شکست در سطح تماس بین پست- سمان و یا سمان- دیواره عاجی کانال باشد. هرقدر تفاوت خواص فیزیکی بین دو ماده بیشتر باشد تمرکز استرس می‌تواند با آسیب‌های بیشتری همراه باشد.⁽³⁾

امروزه پست‏های فایبر همرنگ دندان، جهت گیر کور و ترمیم نهایی در دندان‏های درمان ریشه شده که از ساختار تاجی کافی برخوردار نباشند، مورد استفاده قرار می‏گیرند. زیبایی، الاستیک مدولوس مشابه با عاج دندان و قابلیت پیوند با سمان‌های رزینی از دلایل عمده استفاده از آنها محسوب می‏شوند.سمان‌های رزینی همراه با عوامل چسباننده عاجی می‏توانند با دیواره عاجی کانال یک پیوند قوی تشکیل دهند. تشکیل باند بین سمان رزینی و دیواره کانال تحت تأثیر ساختار عاج قرار دارد. برداشت لایه اسمیر می‌تواند منجر به بهبود پیوند سمان - عاج گردد.⁽⁴⁾ مطالعات حاکی از آنند که محلول‌های شستشوی کانال به‏کاررفته طی درمان ریشه می‌توانند بر چسبندگی سمان‌های رزینی تأثیر داشته باشند. هیپوکلریت سدیم رایج‌ترین ماده شوینده اندودنتیک است.کاربرد فراوان هیپوکلریت سدیم به خواص فیزیکی-شیمیایی، ضدباکتریایی و حلالیت بافتی آن مربوط است.⁽⁵⁾ سدیم هیپوکلریت موجب تغییرات پروتئین و الیاف کلاژن عاجی می‌شود.این تغییرات می‌توانند در تشکیل لایه هیبرید که در استحکام باند به عاج نقش مهمی دارد، تداخل ایجاد کنند.مشاهده شده است سدیم هیپوکلریت با ایجاد تغییر در عاج مانع از چسبندگی رزین می‌شود.⁽⁶⁾ کلرهگزیدین در شکل‌ مایع یا ژل به دلیل اثرات ضدمیکروبی گسترده، ماندگاری اثر، زیست سازگاری و خواص فیزیکی-شیمیایی مناسب به عنوان یک شوینده اندودنتیک جایگزین، برای هیپوکلریت سدیم مطرح می‌باشد.⁽⁷⁾ گزارشات موجود حاکی از آنند که کلرهگزیدین می‌تواند مانع تجزیه فایبرهای کلاژن و نیز موجب حفظ سلامت لایه هیبرید گردد.⁽⁸⁾ یداین به عنوان شوینده کانال از مزیت‌های اثر ضدمیکروبی با طیف گسترده، سمیت اندک و آلرژی‌زایی ناچیز برخوردار است و در برخی موارد مانند باز بودن اپکس و یا عدم امکان کاربرد رابردم جایگزین مناسبی برای هیپوکلریت سدیم محسوب می‌شود. با این حال اثرات آن بر خواص شیمیایی و فیزیکی سطح عاج به ندرت مورد مطالعه قرار گرفته است.^(10و9)محلول‌های گوناگون که جهت شستشوی کانال ریشه به کار برده می‌شوند با ایجاد تغییر در ساختار و توپوگرافی سطحی عاج می‌توانند بر چسبندگی سمان‌های رزینی به عاج دندان تأثیر داشته باشند. در نتیجه مقدار گیر پست‌های چسبانده شده با سمان‌های رزینی در دندان‌های درمان ریشه شده می‌تواند تحت تأثیر نوع ماده شستشوی کانال قرار بگیرد.⁽⁶⁾

هدف از مطالعه حاضر تعیین اثر محلول‏های شستشوی کانال هیپوکلریت سدیم، یداین و کلرهگزیدین بر گیر پست‏های همرنگ دندان کوارتز فایبر چسبانده شده با سمان رزینی Panavia F2 در دندان‌های پرمولر درمان ریشه شده بود.

مواد و روش ها

در این مطالعه تجربی-آزمایشگاهی تعداد 120 دندان پره مولر تک ریشه فک پایین با ریشه مستقیم که طی 3 ماه گذشته از دهان خارج شده‌ بودند و در پرتونگاری تک کانال و دارای آپکس بسته و فاقد ترک، پوسیدگی، تحلیل، کلسیفیکاسیون و درمان ریشه قبلی بودند انتخاب شدند. دندان‌ها با کورت پریودنتال تمیز شده و به منظور ضدعفونی به مدت یک هفته در محلول فرمالین 10% (Merck, Frankfurt, Germany)قرار داده شدند. سپس تا زمان انجام آزمایش در آب مقطر (Shahid Ghazi, Tabriz, Iran)و در دمای اتاق نگهداری ‌شدند.

پس از تهیه حفره دسترسی جهت انجام درمان ریشه، طول کارکرد با قرار دادن یک فایل Kشماره 10 (Maillefer-Dentsply, Ballaigues, Switzerland)درون کانال ریشه تا جایی که انتهای آن در فورامن اپیکالی دیده شود، و سپس کاهش 1 میلی‏متر به دست آمد. کانال‌‌ها تا فایل K شماره 50 فایلینگ شدند و بخش کرونالی تا فایل K شماره70 با استفاده از روش استپ بک شکل‏دهی شد. بعد از هر فایل، شستشوی کـانـال بـا آب مقطر انجام شد و پس از شستشوی نهایی، کانال‏ها با کن کاغذی (Maillefer-Dentsply, Ballaigues, Switzerland) خشک شدند و به صورت تراکم جانبی با استفاده از گوتاپرکای شماره 50 (Diadent Group Int, Seoul, Korea) به عنوان ماستر کن و گوتاپرکای شماره 20 به عنوان کن‏های فرعی و سیلر رزینی AH Plus (Dentsply Detrey, Konstanz, Germany) پر شدند. به منظور اطمینان از درمان ریشه مناسب پرتونگاری انجام شد. سپس برای سیل ناحیه اوریفیس از ماده پرکننده موقت Cavit G(3MESPE, Seefeld, Germany) استفاده شد. پس از نگهداری نمونه‌ها در رطوبت 100% به مدت یک هفته و در دمای اتاق، تاج دندان به وسیله دیسک الماسی (Diatech, Goltene, Switzerland) با هندپیس با دور پایین و خنک‏کننده آب و هوا قطع گردید، به نحوی که طول ریشه باقی مانده mm15 بود. سپس کانال‌ هر دندان توسط دریل‌ مخصوص شماره 2 از سیستم DT Light Post(RTD, Sainte Egereve, France)آماده‏سازی و 10 میلی‏متر از گوتاپرکا خارج شد تا 4 میلیمتر گوتاپرکا در انتهای کانال باقی بماند. ریشه‏ها به طور تصادفی براساس محلول شوینده کانال، به 4 گروه 30 تایی تقسیم شدند. کانال‏ها به کمک سرنگ شستشوی 5 سی سی و سوزن با گیج 25 با آب مقطر، کلرهگزیدین 2 درصد (Medicine Co., Wuhan, China)، یداین 25/0 درصد (Medicine Co., Wuhan, China) و هیپوکلریت سدیم 1 درصد(Probem, Catanduva, Brazil) شستشو داده شده و با کن کاغذی جاذب خشک شدند.سپس نمونه‏های هر گروه با پست همرنگ دندان شماره 2 DT Light Post(RTD, Sainte Egereve, France)و به کمک سمان رزینی Panavia F2(Kuraray, Tokyo, Japan)، طبق دستورالعمل کارخانه سازنده درون فضای پست چسبانده شدند.

سپس سمان رزینی به مدت 20 ثانیه توسط دستگاه لایت کیور Hilux LED 550 (Benlioglu Dental, Ankara, Turkey) در حالی که نوک دستگاه در تماس مستقیم با انتهای کرونالی پست قرار داشت با شدت mW/cm² 600 نوردهی شد. پس از مرحله سمان کردن بر روی هر ریشه تعدادی شیار ایجاد شد و درون رزین آکریل خود سخت شونده (Acropars, Tehran, Iran) در قالب‏های استوانه‏ای به قطر 1 و ارتفاع 3 سانتی‏متر به طوری مدفون شد که محور طولی ریشه و استوانه موازی بوده و 2 میلی‏متر از لبه تاجی ریشه بیرون باشد. سپس نمونه‌ها در رطوبت 100 درصد با دمای 37 درجه سانتیگراد به مدت یک هفته نگهداری ‌شدند و سپس در دستگاه چرخه حرارتی به تعداد 1000 بار بین دمای 5 و 55 درجه با زمان توقف 30 ثانیه و زمان انتقال 15 ثانیه تحت چرخه حرارتی قرار گرفتند.

برای اندازه گیری گیر پست درون ریشه از یک دستگاه واردکننده نیرو(Zwick, Berlin, Germany) به صورت کششی استفاده شد. نیرو هم راستا با جهت قرارگیری پست‏ها و بلوک‏های آکریلی وارد شد. سرعت حرکت سر گیره کشنده 5/0 میلی‏متر بر دقیقه بود. قسمت امتداد یافته بیرونی پست توسط گیره دستگاه گرفته شد و ضمن رسم نمودار وارد شدن نیرو، پست کشیده شد تا مقدار نیرو ناگهان کاهش یابد. این نقطه مقدار نیروی لازم برای جدا نمودن پست از کانال در نظر گرفته شد. نحوه شکست (Mode of failure) نمونه‌ها بـا استفاده از دستگاه استریومیکروسکوپ (MBC10, St.Petersburg, Russia)با بزرگنمایی 20× ارزیابی و به سه صورت ادهزیو، کوهزیو و یا mix گزارش گردید.

تحلیل آماری داده‌های گیر پست با استفاده از نرم‏افزار SPSS با کمک آنالیز واریانس یک سویه و آزمون تکمیلی توکی و ارتباط بین نوع محلول و نوع شکست توسط آزمون دقیق فیشر در سطح معنی‏داری 05/0 انجام شد.

یافته ها

حداقل، حداکثر، میانگین و انحراف معیار گیر پست (نیوتن) برحسب متغیر نوع محلول شستشوی کانال در جدول 1 آمده است. برای پیروی توزیع طبیعی نمونه‏ها از آزمون کلموگروف اسمیرنو و برای قضاوت آماری از آزمون واریانس یک طرفه استفاده شد و نشان داده شد که متوسط گیر پست گروه‏های مورد بررسی با هم تفاوت معنی‏دار دارند (001/0>P). جدول 2 نتایج آزمون تکمیلی توکی را جهت مقایسه دو به دوی گیر پست بین گروه‏های مورد مطالعه بیان نموده و نشان می‏دهد که متوسط گیر در گروه هیپوکلریت سدیم به طور معنی‏داری از سایر گروه­ها کمتر و در گروه کلرهگزیدین به طور معنی‏داری از سایر گروه­ها بیشتر است (01/0>P).

نتایج استریومیکروسکوپی سطوح پست‌های جدا شده در جدول 3 آمده است. نتایج آزمون دقیق فیشر نشان داد که بین نوع محلول و نوع شکست ارتباط معنی‏داری وجود ندارد (05/0<P). در تمام گروه‌ها بیشترین فراوانی مربوط به شکست مختلط بود، به طوری که 2/84 درصد کل موارد شـکست را تشکیل می‌داد. هیچ موردی که منحصراً دچار شکست کوهزیو باشد، دیده نشد.

بحث

با توجه به اینکه هدف اصلی مطالعه حاضر بررسی اثر محلول‏های شـوینده بر گیر پست بود، و از آنجا که به جز

کلرهگزیدین سایر محلول‏های مورد استفاده دارای دوام اثر ضد میکروبی نیستند، تصمیم گرفته شد که پس از پر کردن کانال ریشه، فضای پست‏های تهیه شده توسط محلول‏های مورد مطالعه شستشو داده شوند.⁽¹¹⁾

جدول 1 : کمترین، بیشترین،میانگین و انحراف معیار گیر پست (نیوتن) در گروه‏های مورد مطالعه

جدول 2 : نتایج آزمون توکی برای مقایسه دو به دوی گروه‌ها

جدول 3 : توزیع فراوانی نحوه شکست پست‌های دندانی