مقدمه

زندگی در دنیای مدرن امروز علی رغم پیچیدگی ها، شتاب و مصائب آن، امکاناتی را توسط تکنولوژی علوم و فنون جدید برای بشریت فراهم کرده است که بتواند مرگ را در مواردی به تعویق بیندازد.مسئله ای که به طور جدی ذهن تمام دانشمندان را به خود مشغول کرده امکان استفاده از تمامی امکانات جهت طولانی تر کردن عمر انسان است.پیوند اعضاء به عنوان یک شیوه نوظهور درمانی قابل اجرا و ملموس در بسیاری از کشور های دنیا در حال انجام است و به سرعت تقاضا برای آن در حال افزایش است. آمار ها نشان می دهد پیوند اعضا در امریکا واروپادر سه دهه اخیر افزایش قابل توجهی داشته است(1).

اهداء عضو از دهنده زنده که شایع ترین آن پیوند کلیه است هم اکنون در سراسر دنیا انجام می شود.اما با توجه به محدودیت های اهداء عضو از دهنده زنده و تقاضای روز افزون برای پیوند اعضاء به دنبال افزایش جمعیت، استفاده از جسد ( بیماران مرگ مغزی) به عنوان یک شیوه درمانی جدید مورد استفاده قرار گرفته است. به طوری که اهدا از جسد در دهه اخیر در کشور امریکا،ایتالیا، بلژیک، استرالیا افزایش داشته است(2). در کشورهای منطقه خاورمیانه مانند عربستان، ترکیه، وایران افزایش در میزان اهدا عضو از جسد وجود داشته است(3). با تمام تلاش های صورت گرفته در جهت اهدا عضو از جسد بسیاری از بیماران نیازمند در لیست انتظار فوت می شوند(4).

طبق مطالعات انجام شده در دنیا مواردی از مرگ مغزی به علت عدم شناسایی و نداشتن رضایت تحت هاروست قرار نمی‌گیرند (5). درکشور امریکا سالانه 20000 نفر بر اثر تروما دچار مرگ مغزی می شوندکه فقط 15% آن ها به پیوند اعضا منجر می شود (6). در کشور ما نیز سالانه بیش از 10 هزار مرگ مغزی در اثر سوانح و تصادفات رخ می دهد.تنها کمتر از 10% از این موارد منجر به اهداء عضو می شود(7).

در فرایند اهدا عضو تشخیص به موقع مرگ مغزی و فراهم آوردن شرایطی جهت نگهداری بیمار برای دست یافتن به ارگان های مناسب پیوند از اولین و مهم ترین اقدامات ضروری است. در مرحله بعدی کسب رضایت از ورثه لازم است. در صورت کسب رضایت ورثه جسد تحت هاورست و برداشتن اعضا قرار می گیرد. ایران یکی از کشورهای پیشرو در زمینه پیوند عضو و اهدا عضو از موارد مرگ مغزی می باشد. به طوری که آمار اهدا از جسد درایران از کشورهای منطقه بالاتر می باشد(2). با توجه به اینکه دانشگاه علوم پزشکی مشهد دارای یکی از واحدهای فعال فراهم آوری اعضا در شمال شرق ایران است در این مطالعه موارد ارجاعی مرگ مغزی واجد شرایط اهدا عضو و عوامل موثر بر اهدا عضو در دانشگاه علوم پزشکی مشهد در طی سالهای 1385-1392 بررسی شده است.

روش کار

این مطالعه توصیفی مقطعی طی سالهای 1385-1392 انجام شد. از مجموع 30 بیمارستان خصوصی و دولتی در شمال شرق کشور فقط 5 بیمارستان از کل بیمارستانها دارای مرکز پیوند عضو بودند. 15 بیمارستان کمتر از 10 مورد مرگ مغزی درطول مطالعه به مرکز فراهم آوری اعضا دانشگاه علوم پزشکی ایران معرفی کرده بودند. از کل موارد ارجاع شده 5/91% در خراسان رضوی سکونت داشته و فقط 5/8% از موارد مرگ مغزی مربوط به استانهای دیگر کشور مانند تهران، زاهدان شیراز بودند. بر اساس معیارهای بررسی این بیماران در دو گروه مناسب و نامناسب اهدا عضو قرار می گرفتندگـروه اول شـامل دهنـدگان نامناسب بودند. دهنده نامناسب بیماری است که به علت وجود برخــی شــرایط پزشــکی ، مسائل حقوقی و ایست قلبی اســتفاده از ارگــانهــای وی کــاملاً غیرممکن است (9). شرایط پزشکی نامناسب بودن شامل سـن بیش از 65 سال، عفونت سیستمیک (سپسیس)، و عفونتهـای مزمن قابل انتقال (هپاتیت B یا HIV،C). گروه دوم شامل دهنـدگان مناسـب بودنـد کـه حداقل یکی از اعضای آنها برای پیوند مناسب بـود، وراث قانونی دهندگان مناسب تحـت مشـاوره بـه منظـور آگاهی از مرگ مغـزی و رضـایت آنـان بـه اهـدای اعضـا قـرار می گرفتند و در صورت رضایت خانواده به اهدای اعضا، بیمار تحت درمان های نگهدارنده قـرار مـی گرفـت. در صـورت عدم فوت بیمار پیش از تکمیل مشاوره بـا خـانواده و رضـایت آنها به اهدای اعضـا، بیمار تحـت هاروسـت و برداشـتن اعضـا قـرار می گرفت . 376 نفر به علت نداشتن شرایط اهدا عضو از مطالعه حذف شدند، در نهایت اطلاعـات 651 نفر واجد شرایط اهدا عضو شامل نام بیمار، سن، جنس، فاصله بستری تا مرگ مغزی، محل سکونت، سال ، ماه بستری و علت مرگ مغزی ثبـت شد.علل مرگ مغزی به صورت زیر تقسیم بندی شد: ترومای ناشی از وسایل نقلیه، CVA، خـونریزیهـای مغـزی (غیـر از مـوارد تروما)، تومورهای مغـزی و سـایر موارد (شامل مسمومیت با داروهایی غیر از داروهـای مـؤثر بـر سیستم عصبی، تشنج، آنوکسی). اطلاعات موارد مناسب اهدا عضو در نهایت با استفاده از نرم افزار SPSS وآزمون تی ،کای اسکوئر، آنوا و رگرسیون لژستیک تجزیه و تحلیل شد.

نتایج

تعداد موارد مناسب اهدا در طول مطالعه افزایش داشت به طوری که از 69 مورد به 104 مورد در سال 1392 افزایش داشت. نمودار شماره 1 در افراد تحت مطالعه مردان بیشترین سهم (71%) را تشکیل می­دادند. نسبت جنسی موارد مرگ مغزی در طول مطالعه از نظر آماری تغییر نداشته (51/0p=)سن افراد تحت مطالعه 52/16±8/30 بود. میانگین سن موارد مورد مطالعه در بازه مطالعه افزایش داشته بطوریکه در ابتدا میانگی سن افراد واجد شرایط اهدا عضو 26/11±9/23 و در سال 1392 به 55/14±97/27 رسیده بود. تفاوت مشاهده شده درمیانگین سن در طول مطالعه از نظر آماری معنادار

نبود (14/0p=).

میانگین سن در اهدا کنندگان عضو 10/4 ± 09/29 و ودر مواردی که منجر به اهدا عضو نشده بود میانگین سن 10/4 ± 09/27 بود. که از نظر آماری معنادار می باشد (03/0p=).

 میانگین مدت بستری بین پذیرش و مرگ مغزی 67/4 ± 01/4 روز بود بیشترین طول مدت بستری 48 روز و کمترین مدت یک روز بود . میانگین این مدت در طول مطالعه افزایش و از 06/5±2/3 روز به 37/5±48/4 رسیده بود تفاوت مشاهده شده درمیانگین مدت بستری از نظر آماری معنادار می باشد (008/0p=).

میانگین مدت بستری بین پذیرش و مرگ مغزی در اهدا کنندگان 10/4 ± 62/3 و در موارد عدم رضایت اهدا 07/5 ± 28/4 بود. تفاوت مشاهده شده در دو گرو هاز نظر آماری معنادار می باشد (05/0p=).

ترومای ناشی ازتصادف نفر(7/71%) 472و CVA ایسکمیک 98 نفر(9/14%) ، آنوکسی 51(8/7%)و تومور مغزی 37 نفر(6/5%) به ترتیب علل مرگ مغزی را تشکیل می دادند . در سالهای اول مطالعه ترومای سر 5/78 % موارد را تشکیل داده بود این میزان در سال 1392 به 67% کاهش یافته بود ( نمودار2). درصـد اهـدای عضـو در بیماران ترومایی، CVA ، آنوکسی و تومورهای مغزی به ترتیب 5/48%، 1/57% ، 7/66%و5/59 %بود. تفاوت مشاهده شده در نسبت اهدا عضو در علل مختلف مرگ مغزی از نظر آماری معنادار بود (03/0p=).

از 651 بیمار مناسب اهدای عضو، 307 خانواده رضایت به اهدای عضو ندادند و از مجموع موارد مرگ مغزی در سال های مطالعه،

344 نفر اهدای عضو داشتند .در سال 1385 فقط 24 نفر (7/38%) اهدا عضو داشتند این نسبت در سال 1392 به دو برابر افزایش یافته بود (0001/0p<).

در مطالعه حاضر تاثیر فاکتورهای سن، فاصله زمانی بین بستری و مرگ مغزی، محل سکونت، علت مرگ مغزی ، زمان مرگ مغزی و مذهب بر میزان اهدا عضو با استفاده از مدل رگرسیون لجستیک مورد بررسی قرار گرفت. یافته های مطالعه بیانگر اثر فاکتورهای علت مرگ مغزی ، مذهب، سن و زمان مرگ مغزی بود. اثر سن علیرغم معنادار بودن از نظر آماری دارای شیب ضریب اثر بسیار ملایم وکمتر از 03/0 بود

همانطور که در جدول شماره 2 نشان داده شده است سکونت در شهرهای کوچک نسبت به شهر پرجمعیت شانس اهدا عضو را 84/1برابر کرده بود. همچنین شانس اهدا عضو در طول سالهای مطالعه افزایش داشته است.به طوری که در سال 1392 نسبت به سال 1385 بیش از 5/5 و سال 1392 به نسبت به سال 1391بیش از4/1 برابر بوده است. (جدول 1)