بررسی فراوانی ضایعات فکی غیرادونتوژنیک همراه با تشکیل استخوان یا غضروف در مراجعین به بخش آسیب‏ شناسی دانشکده دندانپزشکی مشهد از ابتدای تاسیس تا سال 1389

بحث

استخوان‏های فک ممکن است محل اولیه برای یک طیف وسیع از تومورهای خوش‏خیم و یا بدخیم باشد که ویژگی‏های کلینیکی، هیستوپاتولوژیک و رادیوگرافی متفاوتی را دارا می‏باشند. این تومورها ممکن است به صورت ادونتوژنیک و غیرادونتوژنیک طبقه‏بندی گردند. واژه غیرادونتوژنیک نشان می‏دهد که تومور فاقد سلول‏هایی است که به وجود آورنده دندان و یا ساختمان‏های مرتبط با دندان هستند.⁽⁶⁾ در این مطالعه ضایعاتی مورد بررسی قرار گرفته‏اند که در آنها بافت استخوان طبیعی در ناحیه فک و صورت با استخوان نابالغ و یا غضروف جابه جا گشته است. در این مطالعه تعداد 9 ضایعه به عنوان ضایعات غیرادونتوژنیک که با تشکیل استخوان یا غضروف همراه است مورد بررسی قرار گرفته است، در حالی که در مطالعه‏ای که توسط Matsuzuka‌ و همکارانش⁽⁵⁾ صورت گرفت تعداد 16 ضایعه در این گروه قرار گرفت. در مطالعه دیگر Yoon و همکارانش⁽⁷⁾ یک طبقه بندی تغییر داده شده را که می‏تواند در درک بیماری و درمان آن مفید باشد، پیشنهاد دادند. این طبقه‏بندی براساس ویژگی‏های پاتولوژیکی و تحلیل‏های بالینی و رادیوگرافی و هیستولوژیک می‏باشد و ضایعات فیبرواسئوس را به دو گروه با منشا لیگامان پریودنتال و منشا استخوان مدولاری تقسیم‏بندی کرده است. طبقه‏بندی‏های دیگر در مورد این ضایعات به تفسیر در مقالات مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.^(4-2) این نشان‏دهنده آن است که یک تقسیم بندی جهانی مشخص و یکسانی هنوز در این زمینه بوجود نیامده است.⁽⁷⁾

در مطالعه ما ضایعات فیبرواسئوس شامل سه گروه فیبروزدیسپلازی، اُسیفایینگ فیبروما و سمنتواسئوس دیسپلازی با مجموع 71 مورد بیشترین نوع ضایعات بودند. در بین ضایعات فیبرواسئوس نیز اُسیفایینگ فیبروما با 37 مورد بیشترین شیوع را داشت. این یافته‏ها مطابق با بررسی‏های انجام گرفته توسط Worawongvasu⁽⁸⁾، Mintz⁽⁹⁾ و Matsuzuka⁽⁵⁾ می‏باشد که در آن اُسیفایینگ فیبروما بیشترین مورد را به خود اختصاص می‏داد. در حالی که در بررسی Alsharif⁽¹⁰⁾ در بین بیماران چینی سمنتواُسیفایینگ فیبروما و به دنبال آن اُسیفایینگ فیبروما بیشترین فراوانی را داشته است. در مطالعه‏ای دیگر که توسط Yoon و همکارانش⁽⁷⁾ بر روی 72بیمار صورت گرفت، فیبروزدیسپلازی به عنوان بیشترین ضایعه معرفی گردید. در مطالعه Dahlin و همکارانش⁽¹¹⁾ تومورهای استئوژنیک خوش‏خیم شامل استئوبلاستوما و استئوئید استئوما به ترتیب 3% و 11% شیوع داشتند. در مطالعه Matsuzuka⁽⁵⁾ این دو تومور نادر بودند و استئوبلاستوما تنها 4 مورد (7/0%) و استئوئید استئوما 3 مورد (5/0%) را در طی 36 سال شامل می شدند. در مطالعه ما طی چهل سال تعداد استئوبلاستوما 8 مورد (6%) و استئوئید استئوما تنها 1 مورد (1%) بود در حالی که استئوما با 16 مورد⁽¹²⁾ از شیوع بسیار بالاتری برخوردار بود و این با مطالعه Matsuzuka⁽⁵⁾ هماهنگ است. در بررسی ضایعات بدخیم غیرادنتوژنیک که با تشکیل استخوان یا غضروف همراه است، استئوسارکوم با 19 مورد شایع‏ترین بیماری در میان کل ضایعات پس از اُسیفایینگ فیبروما بوده است. این یافته‏ها با مطالعه‏ای که توسط ‌Junior و همکارانش⁽¹²⁾ صورت گرفته تطابق کامل دارد. جالب این که میانگین سنی در تحقیق ایشان 29 سال بوده است که تقریباً مطابق با یافته‏های ما می‏باشد.

براساس اطلاعات به دست آمده در این مطالعه، زنان با 79 نفر (59 %) نسبت به مردان با 54 نفر (41 %) دارای برتری جنسیتی بودند. میانگین سنی در کل بیماران 2/32 سال بود و در مردها 5/28 سال و در زنان 7/34 سال بود. در تحقیقات انجام شده توسط Matsuzuka⁽⁵⁾، Chang⁽¹³⁾، Liu‌⁽¹⁴⁾، Waldron ⁽¹⁵⁾ و Ogunsalu⁽¹⁶⁾ نیز زنان بیشتر از مردان مبتلا به این ضایعات بودند. در تحقیقات دیگر نیز مشابه مطالعه ما، این ضایعات بیشتر در دهه‏های سوم و چهارم زندگی گزارش شده‏اند.^{(14-12و10و7)} در حالی که در مطالعات Matsuzuka⁽⁵⁾ میانگین سنی 1/40 سال بود همچنین در مطالعه Vegas Bustmante⁽¹⁷⁾ با میانگین سنی 44 سال، دهه پنجم زندگی را شایع‏ترین زمان ابتلا دانسته‏اند. در تحقیقاتی که Mark‌⁽¹⁸⁾ و Delgado⁽¹⁹⁾ بر روی سن بیماران در استئوسارکوم صورت داده‏اند (در دهه‏های سوم و چهارم زندگی) بیشترین موارد بیماری، دیده شده، در حالی که در یافته‏های ما میانگین سنی 6/28 سال بوده است و زنان اندکی بیشتر از مردان مبتلا بوده‏اند. این اختلاف می‏تواند به علت متفاوت بودن جامعه آماری و ویژگی‏های متفاوت محیطی و نژادی باشد، در رابطه با کندروسارکوما، مجموع 10 مورد شامل 7 مرد و 3 زن بود. در بررسی Pang و همکارانش⁽²⁰⁾ بر روی 23 مورد کندروسارکوم مزانشیمی، ابتلا مردان از زنان بیشتر بود که مطابق با بررسی ما می‏باشد. همچنین در مطالعه آنان نشان داده شد که اگر یافته‏های هیستولوژیک با یافته‏های ایمونوهیستوشیمیایی ادغام گردد در تشخیص صحیح بیماری کمک می‏کند. در مطالعه دیگری که توسط Shakeil و همکارانش⁽²¹⁾ بر روی 20 مورد کندرو سارکوم مزانشیمی در طول 45 سال صورت گرفت 11 نفر زن و 9 نفر مرد بوده‏اند. سن بیماران بین 7 تا 37 سال با میانگین سنی 1/22 سال بوده است، در حالی که در تحقیق ما سن افراد بین 17 تا 70 سال و میانگین 47 سال بوده است. همچنین در بررسی وی مشخص گردید که منشا کندروسارکوم مزانشیمی بیشتر استخوانی بوده و بیمارانی که جراحی وسیع به همراه شیمی‏درمانی را انجام می‏دهند، پیش‏آگهی بهتری را دارند.

در مطالعه ما 53% ضایعات مربوط به فک پایین بوده و 41% در ارتباط با فک بالا بودند و تعدادی نیز گزارش نشده بودند. همچنین در این تحقیق مشخص شد که خلف فک پایین مهمترین مکان ابتلاء به ضایعات می‏باشد. این یافته‏ها مشابه تحقیقات Alsharif⁽¹⁰⁾، Bustamante⁽¹⁷⁾، Liu‌⁽¹⁴⁾ و Junior‌⁽¹²⁾ می‏باشد.

در مقایسه ضایعات خوش‏خیم و بدخیم، در بررسی ما مشخص شد که ضایعات خوش‏خیم با 105 مورد بسیار بیشتر از ضایعات بدخیم با 29 مورد بودند. در هر دو نوع ضایعه درگیری فک پایین و قسمت خلفی بیشتر از فک بالا و قسمت قدامی بود. در تحقیقات  Vega و همکارانش⁽²²⁾ و Wanebo‌⁽²³⁾  نیز شیوع استئوسارکوم در فک پایین بیشتر از فک بالا بود. تحقیقی که در آن مقایسه دقیقی بین ضایعات خوش‏خیم و بدخیم را ذکر کرده باشد، یافت نگردید.

نتیجه گیری

شیوع ضایعات غیرادونتوژنیک که با تشکیل استخوان یا غضروف همراه بود نسبت به سایر ضایعات کمتر بود و حدود 33/1% از کل مراجعه‏کنندگان را تشکیل می‏داد. اُسیفایینگ فیبروما و به دنبال آن استئوسارکوم شایع‏ترین ضایعه تشخیصی بودند. فراوانی ضایعات خوش‏خیم بسیار بیشتر از ضایعات بدخیم بود. زن‏ها بیشتر از مرد‏ها مبتلا به این گونه ضایعات بودند. میانگین سنی بیماران 3/17±2/32 سال بود و دهه دوم زندگی (19-10 سال) بالاترین درصد ابتلا را داشت. از نظر موقعیت ضایعه، فک پایین و قسمتی خلفی بیشتر درگیر بودند. از نظر جنسیت، میانگین سنی و جایگاه ضایعات این مطالعه با مطالعات دیگر مشابهت دارد ولی از نظر فراوانی ضایعات با بعضی مطالعات دیگر متفاوت می‏باشد.

تشکر و قدردانی

این مقاله منتج از طرح تحقیقاتی با کد 69561 و پایان‏نامه به شماره 2604 می‏باشد و بدینوسیله از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد جهت پشتیبانی این طرح تشکر می‏گردد.