مقدمه

یکی از فعالیت‏‏های پژوهشی در دانشگاه‏های علوم پزشکی، ارائه پایان‏نامه توسط دانشجویان دکترای حرفه‏ای است که به عنوان معیاری برای ارزیابی توانایی فردی در زمینه تحقیق علمی و همچنین کسب مهارت‏های بیشتر تجربی و بالینی دانشجو به کار می‏رود.⁽¹⁾ نوشتن و تدوین پایان­نامه باعث افزایش توانایی­‏های ذهنی و مهارت­‏های تجربی و همچنین توانایی شخص برای تحقیق پیرامون یک موضوع خاص، جمع­آوری داده­‏ها و بحث در مورد گزارش طرح و نهایتاً نتیجه­گیری می‏باشد.^(3و2) پژوهشگر از طریق نوشتن پایان‏نامه با دیگران ارتباط برقرار کرده و دانش تولید شده را از طریق انتشار، که یک روش یادگیری است، در دسترس همگان قرار می‏دهد.⁽⁴⁾ با وجود تمام مزایای ذکر شده، این واحد درسی دارای معایب و مشکلاتی از جمله دانش ضعیف اساتید در مورد اصول و روش‏های تحقیق، فقدان وقت کافی برای راهنمایی دانشجویان، فقدان تسهیلات سازمانی و نگارش نامطلوب پایان نامه‏ها می‏باشد.^(5و2) بنابراین موفقیت آن کاملاً وابسته به کیفیت منابع علمی، همکاری سازمانی، دسترسی به اساتید راهنمای مجرب و راهنمایی و روند اجرایی مناسب است. به همین جهت، شورای اعتباربخشی آموزش پزشکی تخصصی آمریکا معتقد است که برای درگیر نمودن دستیاران در فرایند تحقیق، نخست باید آنها را در زمینه تحقیقات بالینی آموزش داد. برای آنان مزایایی از قبیل فرصت‏های شغلی یا جوایز تحقیقاتی در نظر گرفت و لازم است راهنمایان مجرب و داوطلب را نیز فراهم نمود.⁽⁶⁾

Kabra و همکارش⁽⁵⁾، مزایای پایان‏نامه را افزایش دانش و تجربه فرد در رابطه با یک موضوع خاص، افزایش اطلاعات فرد در مورد روش‏های تحقیق و همچنین ارائه و انتشار اطلاعات و نتایج آن معرفی کرد و مشکلاتی که دانشجویان در هنگام آماده کردن پایان‏نامه با آن مواجه می‏شوند. دانش ضعیف تحقیق متدولوژی توسط استادان پزشکی؛ فقدان وقت برای راهنمایی دانشجویان؛ فقدان تسهیلات سازمانی برای انجام دادن تحقیق خوب و کار کلینیکی زیاد که باعث می شود زمان کمی برای انجام کار پایان نامه باقی بماند، ذکر کرد.⁽⁵⁾ براساس نظر خواهی صورت گرفته توسط Cursiefer و همکارش، اکثر دانشجویان و اساتید رشته پزشکی، پایان‏نامه (چه پایه و چه بالینی) را در آماده‏سازی دانشجویان برای طبابت سودمند ارزشیابی کرده‏اند.⁽⁷⁾

گذراندن پایان‏نامه به عنوان جزیی از آموزش پزشکی، تاریخچه‏ای طولانی ندارد و در کشورهای مختلف از جنبه یک وظیفه آموزشی برای دانشجو، شرایط یکسان نیست. برای مثال در انگلستان، گذراندن پایان‏نامه برای پزشک عمومی اجباری نیست و در صورت گذراندن آن مدرک دکتری حرفه‏ای پزشکی به فرد اعطا می‏شود.⁽⁸⁾ در استرالیا نیز گذراندن دوره تحقیقی اجباری نیست.⁽⁹⁾ در آمریکا وضعیت ناهمگون است ولی گذراندن پایان نامه در اکثر دانشکده‏ها اجباری نیست.⁽¹⁰⁾

با وجود مقالات متعدد در زمینه بررسی ساختار و محتوای پایان‏نامه‏ها در دانشگاه‏های علوم پزشکی داخل کشور^(14-11)، دیدگاه‏های دانشجویان و اساتید دخیل در این فرایند، نسبت به این واحد درسی کمتر موضوع پژوهش‏ها بوده است.

شناخت دیدگاه اساتید، فارغ‏التحصیلان و دانشجویان در مورد اهداف درس پایان‏نامه، روش­های تسهیل فراگیری و عقاید آنها در مورد مشکلات روند اجرایی و همچنین اثربخشی و بهره‏وری از این واحد در ارتقاء آموزش دانشجویان می‏تواند برنامه‏ریزان را با نقاط قوت وضعف شرایط موجود آشنا و امکان اصلاح آن را فراهم سازد.

مطالعه کنونی با هدف تعیین دیدگاه اساتید، فارغ‏التحصیلان و دانشجویان دندانپزشکی مشهد در مورد واحد پایان‏نامه در سال 1388 انجام گرفت.

مواد و روش‏ها

در این مطالعه توصیفی-مقطعی، اساتید راهنما و دانشجویان سال ششم در سال تحصیلی 88-87 در دانشکده دندانپزشکی مشهد و فارغ‏التحصیلان سال 87 که در دانشکده دندانپزشکی مشهد واحد پایان‏نامه خود را گذرانده‏اند، به روش سرشماری در خصوص دانشجویان و اساتید راهنمای پایان‏نامه سال ششم و به روش نمونه‏های در دسترس درخصوص فارغ‏التحصیلان، مورد بررسی قرار گرفتند. ابزار گردآوری اطلاعات؛ پرسش‏نامه و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت میدانی بود. ابتدا با کمک دو جلسه متمرکز با صاحب‏نظران و مسئولین آموزشی دانشکده (مسئولین حال حاضر و دوره‏های گذشته) و براساس موضوعات مرتبط با پایان‏نامه که از متون مشابه گردآوری شده بود، سه پرسشنامه تهیه شد. پس از اصلاحات لازم برای تناسب روایی صوری و محتوایی؛ برای بررسی پایایی در دو زمان مختلف به یک گروه محدود از افراد جهت پاسخ‏دهی داده شد. در مرحله بررسی پایایی، 14 نفر از اساتید، 12 نفر از فارغ‏التحصیلان و 15 نفر از دانشجویان سال ششم در فاصله زمانی یک ماه مورد پرسش مجدد قرار گرفتند. پایایی سوالات با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ برای اساتید، فارغ‏التحصیلان و دانشجویان به ترتیب معادل 88/0، 80/0 و 84/0 تعیین شد. یک پرسش‏نامه حاوی 17 سوال؛ مربوط به گروه فارغ‏التحصیلان بود (ضمیمه 1)، پرسش‏نامه مربوط به اساتید حاوی 11 سوال (ضمیمه 2) و پرسش‏نامه دانشجویان سال ششم حاوی 6 سوال بود (ضمیمه 3). پاسخ 13 سوال فارغ‏التحصیلان و 8 سوال اساتید و کلیه سوالات دانشجویان در طیف پنج درجه‏ای لیکرت از خیلی زیاد تا خیلی کم قابل ثبت بود. 8 سوال بین پرسشنامه فارغ‏التحصیلان و اساتید و 6 سوال بین پرسشنامه فارغ‏التحصیلان و دانشجویان و 3 سوال بین پرسشنامه هر سه گروه مشترک بود. پس از تایید پایایی، پرسش نامه‏ها توزیع شدند. پرسشنامه اساتید به صورت حضوری توزیع شد و فارغ‏التحصیلان با کمک دستیاران سال اول و نماینده ایشان و دانشجویان، با حضور در کلاس، در تکمیل پرسشنامه همکاری کردند. سپس، اطلاعات به دست آمده براساس اختصاص رتبه 1، به پاسخ خیلی کم تا رتبه 5 به پاسخ خیلی زیاد در SPSS با ویرایش 5/11 وارد شده و اطلاعات به صورت توصیفی گزارش‏دهی شد. سوالات مشابه بین گروه‏ها با کمک آزمون کروسکال والیس مقایسه شد (05/0=α).

یافته‏ها

از بین 65 پرسش‏نامه توزیع شده به صورت حضوری برای اساتید 48 نفر از اساتید، پرسش نامه را تکمیل کردند (74%). به کل دانشجویان سال ششم هم که در حال گذراندن واحد پایان‏نامه بودند (55 نفر)، پرسش‏نامه داده شد، که 40 نفر از آنها پرسش‏نامه را تکمیل کردند (73%) از مجموع 60 پرسش‏نامه توزیع شده در میان فارغ‎‏‏التحصیلان، 50 نفر از آنها پرسش‏نامه را تکمیل کردند (83%).

یافته‏ های پژوهش نشان داد که میزان تاثیر پایان‏نامه در افزایش مهارت‏های حرفه‏ای از نظر هر دو گروه دانشجویان (64/0±7/2) و فارغ‏التحصیلان (8/0±28/2) متوسط بود و نظر این دو گروه با یکدیگر تفاوت معنی‏داری نداشت (893/0P=). اگرچه میانگین نمره دانشجویان در تاثیر پایان‏نامه در افزایش دانش حرفه‏ای (84/0±43/3) بالاتر از نمره نظر فارغ‏التحصیلان بود (05/1±76/2)، ولی این تفاوت معنی‏دار نبود (105/0P=). اساتید میزان تاثیر پایان‏نامه در تولید علم پایه را متوسط (09/1±72/2) و تاثیر آن در فعالیت‏های منجر به تولید را نیز متوسط ارزیابی کردند (52/0±24/2). میزان تاثیر پایان‏نامه در آموزش روش‏های تحقیق از نظر دانشجویان (78/0±75/3) و فارغ‏التحصیلان (61/0±34/3) زیاد تخمین زده شد و این دو گروه تفاوت معنی‏داری از این نظر با یکدیگر نداشتند (33/0P=). هر دو گروه فارغ‏التحصیلان (56/0±98/2) و اساتید (15/1±86/2) معتقد بودند انتخاب موضوع پایان‏نامه به صورت متوسط براساس نیازهای جامعه انتخاب می شود و نظرشان با یکدیگر تفاوت معنی‏دار نداشت (52/0P=). با این وجود از نظر اساتید (33/0±24/3)، میزان کاربردی شدن نتایج پایان‏نامه در جامعه بیشتر از نظر فارغ‏التحصیلان (92/0±18/2) بود و این تفاوت معنی‏دار بود (03/0P=). میزان استفاده از پایان‏نامه‏های موجود در کتابخانه توسط فارغ‏التحصیلان کم (74/0±88/1) و توسط اساتید متوسط بود (96/0±27/2) ولی این تفاوت معنی‏دار نبود (11/0P=). فارغ‏التحصیلان معتقد بودند کار بالینی ایشان تاثیر زیادی بر کیفیت پایان‏نامه ایشان گذاشته است (65/0±89/3). علاوه بر این دانشجویان، میزان آشنایی اساتید خود با روش تحقیق را متوسط ارزیابی کردند (42/0±2/3). همچنین به صورت متوسط از مطالب پایان نامه‏های دیگر در نگارش پایان‏نامه خود استفاده کردند (92/0±06/3). درخصوص میزان تاثیر انجام یک پروژه تحقیقاتی مشترک توسط دانشجویان در سال‏های آغازین تحصیل بر کیفیت پایان‏نامه، فارغ‏التحصیلان این اثر را بسیار زیاد (35/0±2/4) و دانشجویان (8/0±93/3) و اساتید (96/0±363/) نیز زیاد ارزیابی کردند، ولی تفاوت معنی‏داری بین این نظرات وجود نداشت (31/0P=). اما درخصوص توافق با اختیاری کردن واحد پایان‏نامه، فارغ‏التحصیلان (66/0±7/3) و دانشجویان (8/0±6/3) به میزان زیاد با این امر موافق بودند ولی اساتید میزان موافقتشان متوسط بود (63/0±7/2) و این تفاوت با هر دو گروه دانشجویان و فارغ‏التحصیلان معنی‏‏دار بود (01/0P=). در مورد اهمیت گذراندن واحدی برای آشنایی با اهداف پایان‏نامه نیز فارغ‏التحصیلان به میزان بسیار زیاد (41/0±08/4) و دانشجویان (93/0±82/3) و اساتید (8/0±28/3) زیاد با این امر موافق بودند و این تفاوت معنی‏دار نبود (13/0P=). همچنین فارغ‏التحصیلان میزان همکاری سازمان‏های مرتبط با فعالیت پایان نامه را متوسط (81/0±31/2) ارزیابی کردند (جدول 1).

در مورد این که کدام قسمت از فعالیت‏های مربوط به پایان‏نامه زمان بیشتری از اساتید صرف می‏کند،31% از اساتید بیان کردند که برای انجام مراحل تحقیق پایان نامه، وقت بیشتری صرف می‏کنند. همچنین 27% از آنها تنظیم پروپروزال را مرحله وقت‏گیری می‏دانستند و تحریر پایان‏نامه و انتخاب موضوع را به ترتیب 6 و 4 درصد از اساتید وقت‏گیرتر می‏دانستند، 31% پاسخ‏ها نامشخص بود (پاسخ نداده بودند یا این که به چند گزینه اشاره کردند). در پاسخ به مقدار زمان متوسط که صرف یک پایان‏نامه عمومی می شود، حدود 35% از اساتید بیان کردند که این زمان مشخص نیست و بستگی به نوع تحقیق دارد. 21% از افراد این زمان را 50 تا 100 ساعت، 19% از آنها 100 تا 200 ساعت و 17% از آنها بین 10 تا 50 ساعت و تنها 2% از اساتید این زمان را کمتر از 10 ساعت گزارش کردند، 6% از افراد هم پاسخ نامشخص داشتند. 42% از فارغ‏التحصیلان مقدار وقت صرف شده را بین 100 تا 200 ساعت، 38% بیش از 200 ساعت و 18% از آنها این زمان را کمتر از 100 ساعت بیان کردند، 2% از نتایج نامشخص بود. در رابطه با این که واحد پایان‏نامه بهتر است از چه سالی شروع شود، 65% از اساتید سال چهارم را سال مناسبی برای شروع واحد پایان‏نامه دانستند، 21% از اساتید سال پنجم و تنها 15% از آنها سال سوم را مناسب دانستند. 50% از فارغ‏التحصیلان سال چهارم را سال مناسبی برای شروع پایان­نامه می­دانستند، 30% سال پنجم و 20% سال سوم را انتخاب کردند. در رابطه با مقدار مطالعه علمی برای انتخاب موضوع پایان‏نامه، حدود 54% از فارغ‏التحصیلان مقدار مطالعه علمی برای انتخاب موضوع پایان‏نامه شان را کمتر از 10 ساعت، 26% آنها بیش از 17 ساعت و 20% آنها این زمان را بین 10 تا 17 ساعت بیان کردند. در مورد مقدار هزینه صرف شده برای گذراندن واحد پایان‏نامه، 58% از فارغ‏التحصیلان این مقدار را بین 200 هزار تا 2 میلیون تومان بیان کردند، 36% از آنها کمتر از 200 هزار تومان و تنها 6% از افراد آن را بیش از 2 میلیون تومان گزارش کردند.

01/0P= +      و      03/0P=  *