در افراد مذکر، هر یک از پس‏زمینه‏های ساده، گرادینت و از قبل طراحی شده، به یک میزان توسط افراد انتخاب شدند؛ اما در افراد مونث، پس‏زمینه ساده، مقبولیت بیشتری از سایر پس‏زمینه‏ها داشت که حدودا 50 درصد افراد آن را انتخاب نمودند. بر اساس آزمون آماری Likelihood Ratio، اختلاف میان دو جنس معنی دار نبود (367/0P=).

در هر دو جنس، بیشتر افراد حالت Indented را انتخاب نمودند. همچنین حالت چپ به راست در مردان، بیشتر مورد پسند قرار گرفت. اختلاف در دو جنس معنی‏دار نبود (338/0P=).

همچنین از نظر نحوه جداسازی پاراگراف مشخص شد که در این زمینه، نظرات در دو جنس تفاوت اندکی دارد. با توجه به بررسی آماری، این تفاوت‏ها معنی‏دار نبود (948/0P=).

بحث

متدهای آموزشی که در دانشگاه‏ها اجرا می‏شوند بسیار متنوع می‏باشند. با ورود به هزاره جدید روش آموزش تغییر بسیاری کرد و ارایه‏های کامپیوتری رایج شدند.⁽⁵⁾ نرم‏افزارهای متعددی جهت این امر وجود دارد. نرم‏افزار پاورپوینت ساده‏ترین، به روزترین و در دسترس‏ترین این نرم‏افزارها در ایران می‏باشد که خدمت بزرگی به آموزش نموده است و چنانچه به طور مؤثری از آن بهره برداری شود می‏تواند سبب اثر بخشی قابل ملاحظه آموزشی گردد.^(4و2) یکی از ویژگی‏های این نرم‏افزار سهولت در استفاده از آن است. با این وجود به نظر می‏رسد فقدان آموزش کافی و ناآشنایی نسبت به ویژگی‏های آن مشکلاتی را در دست یابی به اهداف اموزشی در پی داشته است.⁽⁴⁾

مطالب متناقضی در مورد مزایا و معایب استفاده از پاورپوینت، بیان شده است. موافقان می‏گویند که پاورپوینت روشی سریع و موثر است که در زمان سخنرانی صرفه جویی کرده، زحمت یادداشت‏برداری مخاطبان را کم کرده (چون می‏توانند نسخه کاغذی یا الکترونیکی اسلایدها را داشته باشند)، اصلاح آن به سادگی امکان‏پذیر بوده و قابل ذخیره و استفاده مجدد است.⁽⁶⁾ منتقدین نیز این روش را به دلایل متعدد نامناسب می‏دانند. از مهم‏ترین دلایل این گروه این است که استفاده از پاورپوینت کسالت‏آور بوده و مخاطبان را به شنوندگانی غیرفعال و فاقد تفکر انتقادی تبدیل می‏کند.⁽⁷⁾

پاورپوینت تقریبا به ابزار جدا نشدنی برای خلق ارایه‏های چشم گیر در امور تجاری و آموزشی تبدیل شده است. ولی از این جهت که استفاده از آن بسیار رایج شده است، عنصر غافل‏گیری خود را از دست داده است. کاربران می‏توانند با افزودن فایل‏های مالتی مدیا، مانند صوت و تصویر با این قضیه مقابله نمایند. سوالی که همواره مطرح بوده این است که آیا استفاده از این تکنولوژی توانایی دانشجویان را در یادگیری افزایش می‏دهد؟

در پاسخ به این سوال این نکته مهم را نباید از نظر دور داشت که پاورپوینت بایستی در خدمت استاد و به منظور حفظ کیفیت تدریس، با تاکید بر آموزشی مبتنی بر یادگیرنده باشد تا نگرانی افرادی که استدلال می‏کنند این رسانه باعث غیرفعال شدن دانشجویان می‏شود برطرف گردد. اساتیدی که روش‏های مختلف تدریس را به کار می‏برند؛ معمولا قادر به جلب توجه بهتر دانشجویان هستند، دلیل آن هم تنوع آموزش و جلوگیری از خستگی دانشجویان و در نتیجه بهبود یادگیری علمی است. لذا پاورپوینت باید به همراه روش‏ها و راهبردهای مختلف آموزشی به کار گرفته شود.⁽⁸⁾

در این مطالعه که با هدف یافتن نوع موثرتر اسلاید در نوشتار فارسی و شناخت چگونگی طراحی اسلایدها طبق ترجیحات دانشجویان طراحی گردید، فونت‏های آریال، تیتر، هما، یکان و ترافیک در متن مورد بررسی قرار گرفتند. بررسی‏های آماری نشان دادند که تفاوت بین فونت‏های مختلف معنی‏دار می‏باشد (0002/0P=) و بیشترین پاسخ صحیح مربوط به فونت ترافیک بود که یک فونت Sans serif است. بر طبق مطالعه Daffner و همچنین مطالعه Vetter و همکارانش، قوانین چاپ امروزی فونت‏های Sans serif را برای تیترها و فونت‏های Serif را برای متن پیشنهاد می‏کنند.^(9و5)

Serif به خطوط ابتدا و انتهایی حروف گفته می‏شود. بر طبق قوانین چاپ فونت‏ها به دو دسته Serif (دارای خطوط در ابتدا و انتهای حروف) و Sans serif (بدون خطوط در ابتدا و انتهای حروف) تقسیم می‏شوند.

شاید این تفاوت در نتایج به دست آمده به دلیل تغییر زبان از انگلیسی به فارسی و تفاوت در رسم الخط فارسی با انگلیسی بوده باشد؛ و یا تفاوت در سلیقه مخاطبان ایرانی و غیرایرانی. سایر مطالعات همه بر روی فونت‏های انگلیسی بوده و تاکنون در مورد فونت‏های فارسی مطالعه‏ای صورت نگرفته است. معماریان⁽¹⁰⁾ در مقاله خود بیان می‏کند، قلم‏هایی همچون نازنین، برای نمایش روی پرده مناسب نیستند. به جای آن می‏توان از قلم‏هایی مثل تاهوما و ترافیک که از راه دور نیز خوانا هستند، استفاده کرد. بهتر است از قلم‏های متنوع و تزئینی استفاده نشود. چرا که باعث گیج کردن مخاطبان می‏شود. اگرچه که مطالب ذکر شده در این مقاله حاصل تحقیق نمی‏باشد و بیان نظرات نویسندگان است.

در نحوه نگارش کلمات انگلیسی 58 درصد تمایل به استفاده از اصل کلمه انگلیسی، 20 درصد تمایل به استفاده از ترجمه کلمه انگلیسی و 22 درصد نیز تمایل به استفاده از ظاهر فارسی کلمه داشتند. در این زمینه مطالعه‏ای مشابهی در ایران یا کشورهای غیرانگلیسی زبان صورت نگرفته است.

از نظر شیوه جلب توجه به مطلب مهم، 1/39 درصد تغییر رنگ و 1/26 درصد تغییر اندازه را پسندیدند. همچنین Highlight کردن کلمه و خط کشیدن دور کلمه هر کدام توسط 9/10 درصد و خط کشیدن زیر کلمه و سایه‏دار کردن کلمه هر کدام توسط 5/6 درصد افراد انتخاب شدند. Vetter و همکارانش⁽⁹⁾ نیز به بررسی رنگ‏ها در اسلایدهای پاورپوینت پرداختند، تغییر رنگ را به عنوان عامل موثری در جلب توجه دانشجویان برشمرده‏اند. در مطالعه حسینی دوست⁽⁴⁾ نیز بیان شده است که استفاده مناسب و هوشمندانه از رنگ‏ها باعث هوشیاری هر چه بیشتر دانشجویان خواهد شد. معماریان⁽¹⁰⁾ در مقاله خود بیان می‏کند که برای تاکید یک مطلب، آن را با قلم سیاه یا با رنگ متفاوت نشان دهید.

Harolds⁽¹¹⁾ در مقاله خود عنوان می‏کند که بهتر است بیش از 4 رنگ در یک اسلاید مورد استفاده قرار نگیرد. در افرادی که کوررنگی دارند تفاوت بین رنگ‏های قرمز و سبز تشخیص داده نمی‏شود و همچنین برای سایر افراد نیز تشخیص آنها مشکل است. دو رنگ آبی و قرمز نباید کنار هم قرار گیرند. زیرا چشم انسان یک حاشیه تار بین آن دو می‏بیند. در صورتی که رنگ‏های کنار هم میزان درخشندگی متفاوتی داشته باشند، راحت‏تر تشخیص داده می‏شوند. رنگ‏های آبی لاجوردی و سورمه‏ای نباید استفاده شوند، زیرا تمرکز بر آن برای چشم انسان مشکل می‏باشد. اغلب بهتر است که رنگ متن و عنوان متفاوت باشد. رنگ قرمز با انرژی، سبز با رشد، آبی با آرامش، و سفید با خلوص در ارتباط می‏باشند.⁽¹²⁾

در یک بررسی مشخص شد که رنگ آبی معمولا رنگ مطلوبی است، و قرمز رنگ مناسب‏تری برای ایجاد احساس ترس، سرعت، یا شوخی می‏باشد.⁽¹²⁾

در شیوه هم تراز کردن (Alignment) متون برای جملات فارسی، 52 درصد نوع هم‏ترازی Justify و 30 درصد هم‏ترازی Right را انتخاب کردند. همچنین 16 درصد هم‏ترازی Center را انتخاب نمودند. یک نفر نیز هم‏ترازی Left را انتخاب کرد. در این زمینه تا کنون مطالعه مشابهی صورت نگرفته است.

از نظر نوع پس‏زمینه، 42 درصد پس‏زمینه ساده را پسندیدند. پس‏زمینه‏های گرادینت و از قبل طراحی شده هر کدام توسط 28 درصد افراد انتخاب شدند. یک نفر نیز نوع پس‏زمینه Texture را انتخاب نمود. در حالی که در مطالعه Apperson و همکارانش⁽¹³⁾، دانشجویان هر نوع پس‏زمینه‏ای را (به استثنای رنگ‏های خیلی روشن که چشم را اذیت می‏کنند) به پس‏زمینه سفید ساده با متن سیاه ترجیح می‏دادند. شاید این تفاوت به علت تفاوت در ترجیحات دانشجویان ایرانی و غیرایرانی بوده باشد. به علاوه این مطلب که در مطالعه Apperson پس‏زمینه‏ها به سه گروه تیره، روشن و رنگی تقسیم شده اند، در حالی که در این مطالعه ما پس‏زمینه‏ها را در چهار گروه ساده، گرادینت، پیش‏ساخته و Texture بررسی کردیم.

 در مورد متن مورد استفاده، بیشتر افراد شرکت‏کننده در این مطالعه (74 درصد) استفاده از Smart art را به جای متن ساده انتخاب کردند. در مطالعه Apperson و همکارانش(13) نیز طبق نظرسنجی به عمل آمده، دانشجویان اسلایدهای همراه با تصویر، گراف و نمودار را به اسلایدهای صرفا حاوی متن ترجیح می‏دادند. هر چند بیان شده است که استفاده بیش از حد از تصاویر و ویژگی‏های گرافیکی غیرمرتبط می‏تواند بیشتر منجر به حواس پرتی دانشجویان شود.

Smart art بایستی در جایگاه خود استفاده شود (به عنوان مثال برای طبقه بندی‏ها، شماتیک‏ها و ... ). استفاده افراطی از آن می‏تواند از انسجام مطلب بکاهد.

یافته‏ های مطالعه Greco و همکارانش⁽¹⁴⁾ در رابطه با تاثیر ترکیب رنگ پس‏زمینه و متن بر خوانا بودن متن، این باور را که بهترین حالت متن روشن در یک پس‏زمینه تیره می‏باشد را رد می‏کند.

مطالعه Shieh و Lai⁽¹⁵⁾ در مورد تاثیر روشنایی محدود، کنتراست روشنایی، و نوع محرک بر اولویت مخاطبان از ترکیب رنگ پس‏زمینه نشان داد که تاثیر ترکیب رنگ روی هر سه متغیر وابسته معنی‏دار می‏باشد: سیاه روی سفید و آبی روی سفید بیشترین ترکیب رنگ‏های مورد تایید مخاطبان بودند. در حالی که فیروزه‏ای روی سبز و فیروزه‏ای روی قرمز کمترین ترکیب رنگ‏هایی بودند که ترجیح داده شدند. ترکیب رنگ‏هایی که بیشتر مورد تایید بودند دارای کنتراست روشنایی بیشتری بودند.

در نوع استفاده از بولت، 25 نفر از افراد مورد مطالعه، استفاده از بولت به صورت با فاصله کناری از عنوان و 20 نفر بدون فاصله کناری را پسندیدند. 5 نفر نیز حالت Left-To-Right را انتخاب کردند. در مطالعه Apperson و همکارانش⁽¹³⁾ نیز دانشجویان استفاده از بولت و طرح رئوس کلی مطالب در اسلایدها را مناسب‏تر می‏دانستند.

Harolds⁽¹¹⁾ در مقاله خود عنوان می‏کند که گاهی اوقات بیان یک نکته با استفاده از بولت می‏تواند حرف‏های زیادی در خود داشته باشد که سبب انتقال به خط بعدی می‏شود. سخنران بایستی عبارات کوتاه را تنها در یک خط به همراه بولت به کار برد. بهتر است که شکل­ نگارشی و دستوری عبارات مشابه باشد.

از نظر نحوه جداسازی پاراگراف، در 66 درصد موارد افراد وجود مکث را به عنوان روش مناسب انتخاب نمودند. در 26 درصد موارد نیز استفاده از خط مورد انتخاب شرکت کنندگان قرار گرفت. 8 درصد افراد نیز متن ساده را پسندیدند. در این زمینه مطالعه مشابهی صورت نگرفته است.

در مطالعات گذشته این گونه نتیجه گرفته شده است که استفاده از پاورپوینت سازماندهی و نظم، سرگرمی و علاقه، علاقه به استاد و رفتار شایسته استاد را بهبود می‏بخشد، در حالی که تاثیر چندانی در نمرات پایان ترم ندارد.⁽¹⁶⁾ اگر چه که در مطالعه Szabo و همکارانش⁽¹⁷⁾ بیان شد که اثربخشی سخنرانی همراه با پاورپوینت ممکن است تنها در موارد خاص دیده شود و نه همیشه. در مطالعه Apperson⁽¹³⁾ توصیه شده است که برای بهبود تجربیات آموزشی دانشجویان و اساتید به جنبه‏های فیزیکی اسلایدها نیز توجه شود. و در این مطالعه ما اولویت‏های دانشجویان را در رابطه با ساختار فیزیکی اسلایدهای پاورپوینت ارزیابی کردیم. آن چه که باقی می‏ماند تاثیر توزیع یادداشت‏های مرتبط بین دانشجویان از قبل به اشکال مختلف و همچنین تاثیر استفاده از رنگ‏ها، صداها، انیمیشن‏ها و میزان نور کلاس در کیفیت یادگیری دانشجویان می‏باشد.

در نهایت یافته‏های به دست آمده از این مطالعه، به حامیان افزایش هر چه بیشتر کیفیت آموزش به خصوص در حوزه علوم پزشکی، در استفاده مناسب از نرم‏افزار مفید و کارآمد پاورپوینت به منظور تهیه اسلایدهای اثربخش کمک می‏کند. از طرفی معیارهایی را جهت طراحی اسلاید مطابق با ترجیحات گروهی از دانشجویان فارسی زبان ارایه می‏دهد که در مطالعات دیگر اشاره‏ای به آنها نشده است.

نبود مطالعه فارسی مشابه و مشکلات در جمع‏آوری داده‏ها، از محدودیت های این مطالعه است. همچنین افراد شرکت‏کننده در این مطالعه تنها دانشجویان رشته دندانپزشکی بودند و مطالعه به صورت محلی در دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام شد.

به علت حجم کم نمونه، تعداد کم فونت‏های بررسی شده سلایق محدودی مورد بررسی قرار گرفته اند.

کاربرد Transition در اسلایدها بررسی نشده است. به دلیل محدودیت‏های موجود، بسیاری از متغیرها از جمله تاثیر توزیع یادداشت‏های مرتبط بین دانشجویان از قبل به اشکال مختلف و همچنین تاثیر استفاده از رنگ‏ها، صداها، انیمیشن‏ها و میزان نور کلاس در کیفیت یادگیری دانشجویان در این مطالعه مورد بررسی قرار نگرفته است و ادامه مطالعات در این زمینه‏ها پیشنهاد می‏شود.

نتیجه گیری

این مطالعه نشان داد استفاده از فونت‏های Sans serif از جمله Traffic برای متن اسلاید می‏تواند بیشترین اثربخشی آموزشی را داشته باشد.

این گروه از دانشجویان فارسی زبان تمایل داشتند در نحوه نگارش کلمات انگلیسی، از خود کلمه انگلیسی استفاده شود. از نظر شیوه جلب توجه، از تغییر رنگ بهره گرفته شود. در شیوه هم تراز کردن متون برای جملات فارسی، از هم‏ترازی Justified استفاده شود. از نظر نوع پس‏زمینه، پس‏زمینه ساده مورد استفاده قرار گیرد. از نظر نوع متن، Smart art مورد استفاده قرار گیرد. در کاربرد بولت، از بولت با فاصله کناری از عنوان کمک گرفته شود و جداسازی پاراگراف‏ها با ایجاد مکث بین آنها صورت گیرد.

تشکر و قدردانی

بدین وسیله نویسندگان مقاله مراتب تقدیر و تشکر خود را از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد به خاطر حمایت مالی از این طرح اعلام می‏دارند. نتایج به دست آمده از این تحقیق برگرفته از پایان نامه دوره عمومی دندانپزشکی است که با شماره 2557 در کتابخانه دانشکده دندانپزشکی مشهد به ثبت رسیده است.