بررسی غلظت عناصر مس و روی در دندان¬های شیری کودکان در شهر بیرجند-ایران در سال 1389

پشمی, خدیجه; پورخباز, علی‏رضا

doi:10.22038/jmds.2012.46

بررسی غلظت عناصر مس و روی در دندان¬های شیری کودکان در شهر بیرجند-ایران در سال 1389

مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد

مقاله 2، دوره 36، شماره 4 - شماره پیاپی 83، دی 1391، صفحه 271-278 اصل مقاله (199.77 K)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22038/jmds.2012.46

نویسندگان

خدیجه پشمی^* ¹؛ علی‏رضا پورخباز²

¹دانشجوی کارشناسی ارشد محیط زیست، دانشگاه بیرجند

²استادیار گروه محیط زیست، دانشگاه بیرجند

چکیده

مقدمه: دندان‌های انسان شاخص‌های ارزشمندی از گنجایش فلزات در بدن هستند. هدف از این مطالعه تعیین غلظت عناصر روی و مس در انواع مختلف دندان‌های شیری کودکان 12-5 ساله شهر بیرجند بود.
مواد و روش ها: در تحقیق کابردی حاضر، نمونه‌های دندان از کلینیک‌های دندانپزشکی شهر بیرجند جمع‌آوری و سپس به روش هضم اسیدی برای آنالیز آماده گردید. نمونه‌های دندان با استفاده از دستگاه جذب اتمی شعله‌ای برای تعیین غلظت مس و روی آنالیز شدند. نرمال بودن داده‌ها توسط آزمون Kolmogorov Smirnove مورد آزمون قرار گرفت و مقایسه بین گروه‌های دندان با استفاده از آزمون آنالیز واریانس
One Way ANOVA و مقایسه بین جنس‌های مختلف، با استفاده از آزمونt-test مستقل انجام شد. سطح معنی‏داری 05/0P< در نظر گرفته شد.
یافته‌ ها: براساس نتایج به دست آمده از این مطالعه میانگین غلظت مس و روی در نمونه‌های دندان به ترتیب برابر با 22/4±44/8 و 81/94±17/218 میلی‌گرم بر کیلوگرم بود. نتایج همچنین نشان می‌دهد که میزان مس در دندان پسرها به طور معنی‌داری بیشتر از دختر‌ها بود، در حالی که از نظر میزان روی اختلاف معنی‌داری بین دندان پسرها و دختر‌ها یافت نگردید. غلظت عناصر روی و مس وابسته به نوع دندان متغیر بود.
نتیجه‌ گیری: نتایج این مطالعه نشان داد که دندان‏ها شاخص‌های زیستی ارزشمندی هستند. تمام نمونه‌ها غلظت روی بالای 90 میلی‌گرم بر کیلوگرم داشتند که نشان دهنده این است که بچه‌ها مصرف روی کافی داشته‌اند. همچنین دندان پیش بیشترین ظرفیت تجمع فلز مس را از دیگر انواع دندان‌ها داشت.
------------------------------------------------------
# مولف ‏مسؤول، نشانی: بیرجند، دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، تلفن: 09186145701
E-mail: khadijeh_pashmi@yahoo.com

کلیدواژه‌ها

دندان‏های شیری؛ شاخص زیستی؛ مس؛ روی

اصل مقاله

مقدمه

فلزات سنگین به طور فزایندهای در آلودگی محیط زیست شرکت دارند و نقش مهمی را در توسعه بیماری انسان و اثرات سمی بازی میکنند. افزایش و کاهش سمیت این فلزات، در نتیجه فرایندهای طبیعی و انسانی میتواند به اثرات بالینی گستردهای منجر شود.^(2و1) بررسی وضعیت فلزات کمیاب از طریق نمونهبرداری بافتی کاربردهای مهمی برای تشخیص و تصحیح چنین اثراتی دارد. بافتهای مورد استفاده برای مطالعه قرارگیری انسان در معرض فلزات کمیاب، خون، ادرار، ناخن و مو هستند. چندین مطالعه نشان دادهاند که دندانهای انسان شاخص‏های ارزشمندی از گنجایش فلزات در بدن هستند.^(4و3و1) با توجه به این حقیقت که بافت سخت دندان توانایی تجمع فلزات را در خود دارد و به علت سهولت جمعآوری دندانهای شیری در طول ریختن، آثار پژوهشی زیادی وجود دارند که موضوع حضور فلزات سنگین را در دندانهای شیری پوشش می‏دهند.^(7-5) ترکیب معدنی اصلی بافتهای سخت (استخوانها و دندانها) فسفات کل سیم بلورین با فرمول مولکولی 3Ca₃(PO₄)₂Ca(OH)₂ میباشد، که به عنوان هیدروکسی آپاتیت شناخته شده است. در طول تکامل دندان، کلسیم میتواند در نتیجه واکنشهای شیمیایی به طور جزئی با مقادیر کمی از عناصر مانند مس و روی و ... جایگزین گردد. غلظت این فلزات در دندان افراد ساکن نواحی جغرافیایی مختلف متفاوت است که این امر نشان میدهد جذب فلزات از طریق جذب تغذیهای و قرارگیری در معرض آلودگی زیست محیطی صورت میگیرد.⁽¹⁾ سطوح فلزات در دندان می‌تواند برای تخمین قرارگیری انسان در معرض آلودگی‌های زیستمحیطی مخصوصاً در طولانی‏مدت مورد استفاده قرار گیرد. کاربرد دیگر آنالیز بافت‌های سخت دندان، ارزیابی کیفیت تغذیه بدن از نظر تامین عناصر ضروری است.⁽⁸⁾

روی یک عنصر ضروری برای انسانها و تنظیم کننده هموستئاز در بدن است. این عنصر نقش مهمی در سنتز پروتئین‌ها دارد و همچنین یک فاکتور همراه برای بسیاری از آنزیم‌های تنظیم‏کننده رشد سلولی و سطوح هورمونی، شامل تنظیم رونویسی ژنی و متابولیسم فاکتور رشد است.^(10و9) روی نقش مهمی در تشکیل و متابولیسم بافت‌های معدنی بازی میکند، اگرچه مقادیر اضافی روی در بدن می‌تواند سمی باشد. سمیت روی ناشی از افزایش جذب آن از راه استنشاق در کارگران صنعتی اثبات شده است. تماس با سطح بالای ترکیبات روی می‌تواند سمیت تنفسی و معده‌ای-روده‌ای تولید کند.⁽⁹⁾ بچهها ذخایر روی اندکی دارند و در طول رشد سریع، جذب ناکافی روی ممکن است منجر به کاهش میزان رشد در کودکان شود. در موارد شدیدتر چنین نشانههایی به صورت کاهش اشتها، رشد اسکلتی ضعیف، تغییرات پوستی، کاهش ترمیم زخم و توسعه غیرطبیعی سیستم ایمنی میباشد. مطالعات حیوانی پیشنهاد کردهاند که غلظت روی در دندان میتواند جذب این فلز را منعکس کند.⁽¹⁰⁾ مس عنصری شیمیایی است که به طور گستردهای به عنوان یک عنصر طبیعی پوسته زمین در محیط زیست انسان یافت میشود. مقادیر کم مس برای حیات ضروری است.⁽⁹⁾ مس به عنوان یک جزء پروتئینی و فعال‏کننده در تمام فرایندهای فیزیولوژیکی یک ارگانیسم، شرکت میکند. این عنصر شیمیایی فعالیت‌های خون سازی و ایمنی شناسی و تنظیم ویتامین و متابولیسم هورمون‏ها را بر عهده دارد.⁽⁶⁾ این عنصر در تمام ارگانیسمها، هم در انسان و هم در گیاهان برای عملکرد فیزیولوژیکی مناسب ضروری است، اگرچه همانند تمام عناصر معدنی ضروری، مقادیر اضافی مس در بدن میتواند سمی باشد. منابع انتشار مس به محیط زیست، تنها از طریق صنایع سنگ معدن فلزی و گرد و غبار نیروگاه‏ها نیست، بلکه کودهای کشاورزی را نیز شامل می‌شود. علاوه بر این، در مناطق شهری میزان مس بالا میتواند به علت ترافیک سنگین مشاهده شود. با توجه به بالا بودن ضریب تجمع زیستی مس در خاک و گیاهان و همچنین به علت رهاسازی بالای مس از منابع انسانی، ریسک بالایی در مورد قرارگیری در معرض مس به خاطر جذب آن از طریق دستگاه گوارشی یا سیستم تنفسی وجود دارد. براساس مطالعات انجام گرفته در کشورهای مختلف میزان روی و مس در دندانهای شیری کودکان تعیین شده است^(6و1)، اما این مطالعات نیز بسیار کم می‏باشد. همچنین بر اساس اطلاعات ما در کشور ایران، مطالعهای در این زمینه صورت نگرفته یا اینکه در دسترس نمیباشد. بنابراین هدف از مطالعه حاضر، تعیین غلظت فلزات مس و روی در انواع مختلف دندانهای شیری (انسیزور، کانین و مولر) کودکان 12-5 ساله شهر بیرجند و مقایسه آنها با مطالعات انجام شده در سایر کشورها بود.

مواد و روش‏ها

این مطالعه در سال 1389 در شهر بیرجند، واقع در استان خراسان جنوبی انجام شد. تمام ظروف مورد استفاده برای جمعآوری نمونهها، ابتدا چندین بار با آب مقطر شسته شدند و سپس به مدت یک شب در محلول ده درصد اسیدنیتریک قرار داده شدند تا کاملاً تمیز گردند. 108 نمونه دندان شیری سالم از کلینیکهای دندانپزشکی سطح شهر بیرجند در داخل این ظروف جمعآوری شده و به آزمایشگاه منتقل گردیدند. برای یکسان نمودن شرایط مطالعه و حذف خطا، نمونههایی را که فاقد پوسیدگی بودند انتخاب گردیدند. برای از بین بردن مواد آلی موجود بر روی دندان‏ها، نمونهها به مدت 2 ساعت در محلول پراکسیدهیدروژن سی درصد قرار داده شده و سپس چندین بار با آب مقطر شسته شدند.⁽¹⁰⁾ نمونهها سپس در آون و در دمای 50 درجه سانتیگراد به مدت 24 ساعت قرار داده شدند تا کاملاً خشک گردند. بعد از این مرحله به منظور هضم بهتر نمونه های دندان، نمونه ها توسط یک دستگاه آسیاب دارای تیغه استیل به طور کامل تبدیل به پودر شدند.

برای انجام فرآیند هضم اسیدی میزان یک گرم از هر نمونه به طور دقیق وزن شد و در داخل یک ارلن 50 میلیلیتری ریخته شد. به هر کدام از این ارلنها میزان 9 میلیلیتر اسیدنیتریک 65 درصد (مرک آلمان) اضافه گشت و درب این ارلنها با پارافیلم بسته شد و به مدت یک شب در دمای اتاق قرار داده شدند. سپس مقدار 3 میلی‏ لیتر اسیدپرکلریک 72 درصد (مرک آلمان) به این مخلوط اضافه گشت و نمونه ها به مدت 4 تا 6 ساعت روی حمام شن و در درجه حرارت 120 درجه سانتیگراد قرار گرفتند تا مراحل هضم کامل شده و یک محلول کاملاً شفاف به دست آمد. بعد از کامل شدن مرحله هضم نمونه ها به آرامی در دمای محیط سرد شدند و سپس با آب دو بار تقطیر به حجم 20 سی سی رسانده شده و در آخر نیز بوسیله فیلترهای نیتروسلولزی 45/0 میکرومتر (مدل سارتریوس) فیلتر شده و داخل ظروف استریل ریخته شدند. غلظت عناصر روی و مس موجود در نمونه‏های دندان به وسیله دستگاه جذب اتمی شعله شیماتسو مدل AA-610S ساخت کشور ژاپن اندازهگیری شد.

تمام داده های به دست آمده به منظور به دست آوردن مقادیر ماکزیمم، مینیمم، میانگین، میانه و انحراف معیار مورد پردازش آماری ساده قرار گرفتند. نرمال بودن داده ها توسط آزمون Kolmogorov Smirnove تعیین شد. مقایسه بین گروه‌های دندان با استفاده از آزمون آنالیز One Way ANOVA و مقایسه بین جنس‌های مختلف، با استفاده از آزمون t-test مستقل انجام گردید. نمودارها توسط نرم افزار آماری Excelرسم و تجزیه و تحلیل داده‏ها با استفاده از نرمافزار آماری SPSS با ویرایش 16 انجام گرفت و در همه آزمون‏ها سطح معنی‏ داری 05/0 بود.

یافته ها

نتایج به دست آمده از آنالیز نمونه های دندان شیری در جدول 1 خلاصه شده است. همانطور که در جدول مشاهده میشود غلظت مس بین انواع مختلف دندانها متفاوت میباشد. بیشترین میزان مس مربوط به دندان پیش با مقدار 80/18 و کمترین میزان آن مربوط به دندان نیش با غلظت 20/4 میلیگرم بر کیلوگرم بود. میانگین غلظت مس در دندان پیش به طور معنی داری بالاتر از دندان نیش بود (01/0P=) اما اختلاف بین دندان آسیا و پیش از نظر آماری معنی دار نبود (71/0P=). همچنین میانگین میزان مس در دندان آسیا به طور معنی داری بالاتر از دندان نیش بود (02/0 P=). غلظت روی نیز بین انواع مختلف دندان متفاوت بود، که از 131 در دندان نیش تا 552 در دندان آسیا متفاوت می‌باشد. داده ها نشان میداد که دندان آسیا دارای بالاترین میزان روی بود و میانگین مقدار آن به طور معنی‌داری بالاتر از دندان های پیش (01/0P=) و نیش (00/0P=) بود.

میانگین مقدار روی در دندان پیش بیشتر از دندان نیش بود، اما با این حال اختلاف معنی‌داری بین آنها از لحاظ آماری مشاهده نشد (36/0P=). مقایسه غلظت مس و روی بین دندان پسر‌ها و دخترها در نمودار 1 و 2 نشان داده شده است. تصاویر نشان میدهند که میزان مس در دندان پسرها به طور معنی داری بالاتر از دخترها میباشد (02/0P=)، در حالی که از نظر میزان روی اختلافی بین آنها مشاهده نشد. در این دو نمودار حروف نامشابه نشان‏ دهنده وجود اختلاف معنی دار میباشد.

نتایج حاصل از آنالیز همبستگی پیرسون بین متغیرها در دندان بچه ها ثابت میکند که همبستگی بین دو عنصر مس و روی در دندان بچه ها مثبت، اما از نظر آماری معنی دار نبود (12/0P= ، 38/0r=).

جدول 1 : میانگین و انحراف معیار مس و روی به تفکیک نوع دندان (میلیگرم بر کیلوگرم)

عنصر	نوع دندان	تعداد	(انحراف معیار) میانگین	میانه	(حداقل- حداکثر)
مس	آسیا	30	(28/3) 86/9	70/10	60/4-00/13
	پیش	45	(06/5) 63/10	30/9	20/6-80/18
	نیش	33	(49/0) 83/4	90/4	20/4-60/5
روی	آسیا	30	(87/122) 17/306	50/261	229-552
	پیش	45	(37/20) 67/193	50/196	163-221
	نیش	33	(27/14) 67/154	153	131-171

نمودار 1 : مقایسه میزان روی در دندان کودکان به تفکیک جنس

نمودار 2 : مقایسه میزان مس در دندان کودکان به تفکیک جنس

بحث

در این مطالعه میزان عنصر روی از 131 تا 552 میلی‏گرم بر کیلوگرم و میزان عنصر مس از 20/4 تا 80/18 میلیگرم برکیلوگرم متغیر بود. از آنجایی که معدنی شدن دندان‏های شیری در اوایل مرحله زندگی درون رحمی آغاز میشود، نتایج نشان میدهد که غلظت‏های این عناصر در دندان‏های شیری، تعادل مواد معدنی ارگانیسم، که از تعذیه دوره جنینی ناشی میشود، را منعکس میکند. محققان زیادی غلظت‏های بالایی از فلزات را در جفت زنانی که در نواحی خطرناک زندگی میکنند یا آنهایی که سیگار میکشند، مشاهده کردهاند. بیشتر فلزات نسبتاً به آسانی از طریق جفت منتقل میشوند، و بررسی‏ها نشان میدهد که غلظت بعضی عناصر همانند کلسیم، منگنز و روی در ورید نافی جنین نسبت به سرم خون مادر بالاتر هستند.⁽¹¹⁾ مقادیر بسیار بالای این عناصر در دندانهای شیری را شاید بتوان به وجود دندانهای پر شده در داخل دهان ارتباط داد. در بعضی مطالعات ثابت شده که بین تعداد دندانهای پرشده در دهان و غلظت مس در دندان رابطه مثبتی وجود دارد.⁽¹²⁾ همچنین علت مقادیر بالای روی در دندان‏ها، وجود دندانهای پرشده در دهان عنوان شده است. نتایج به دست آمده از این مطالعه نشان میدهد که غلظت عنصر روی در دندان آسیا بالاتر از سایر دندان‏ها است. تغییرپذیری غلظت عناصر با نوع دندان می‏تواند تحت تاثیر سن دندان، مکان قرارگیری آن در دهان و اندازه آن باشد. Burgnera و همکاران⁽¹⁾، در مطالعات خود گزارش نمودند که میزان روی در دندان آسیا بیشتر از سایر دندان‏ها است که با نتیجه به دست آمده از تحقیق حاضر مطابقت دارد. فلز مس در دندان پیش بیشترین مقدار را نسبت به سایر دندان‏ها داشت، نوع تغییر در غلظت مس در انواع مختلف دندان شیری دلیلی برای نقش قابل توجه راه تنفسی، علاوه بر راه گوارشی، به عنوان یک منبع اضافی از این فلز است. دندانهای پیش به عنوان بخش جلویی حفره دهانی بیشتر از همه مستعد تماس با غبار معلق موجود در هوای آلوده و بزاق هستند.⁽⁶⁾ همچنین دندانها به دلیل معدنی شدن در زمان‏های مختلف می‏توانند مقادیر مختلفی از فلزات را در خود حفظ کنند. پس بالاتر بودن میزان مس در دندان پیش را میتوان به محل قرار گرفتن آن در دهان و زمان معدنی شدن آن ارتباط داد. در مطالعات انجام شده توسط Burgnera و همکاران⁽¹⁾ و Fisher و همکاران⁽⁶⁾، نیز مشخص گردید که میزان مس در دندان پیش بیشتر از سایر دندانها بود، که با نتایج به دست آمده در این مطالعه مطابقت دارد. مقایسه غلظت مس در دندان پسرها و دخترها نشان می‏داد که میزان مس در دندان پسرها به طور معنیداری بالاتر از دخترها میباشد که این یافته نیز با نتایج فیشر و همکاران (2008) تطابق دارد. علت آن را میتوان اینطور بیان نمود که پسرها نسبت به دخترها مدت زمان بیشتری را در بیرون از خانه سپری میکنند و در نتیجه احتمال قرار گرفتن آنها در معرض این عنصر بیشتر است.⁽¹¹⁾

روی یک عـنصر ضروری بـرای بدن است. متابولیسم این فلز تنظیم هموستئازی برای جلوگیری از کاهش و افزایش است. جذب روی از رژیمهای غذایی با میزان روی پایین، میتواند به میزان 60-40 درصد باشد، در حالی که جذب از رژیم غذایی با میزان روی بالا معمولاً 30-20 درصد است. مکانیسمهای هموستئازی میتوانند با تغییرات زیاد در تامین روی بدن، از عهده ناکافی بودن آن در بدن برایند. میزان روی سرم، یک شاخص قابل قبول از وضعیت فعلی روی در بدن است، اما نمیتواند تامین روی در گذشته را نشان دهد. از طرف دیگر بافتهای معدنی شده دندان نسبتاً پایدار هستند و بیشتر مواد ذخیره شده در طول تشکیل دندان را در خود حفظ میکنند. بنابراین دندانهای شیری، به عنوان شاخص‏های بلندمدت جذب تجمعی روی در ابتدای زندگی پیشنهاد شدهاند. گزارش شده است که دندان بچه‏ها با میزان روی پایینتر از 90 میکروگرم برگرم نشان دهنده تامین روی کم باشد.⁽¹⁾ در این مطالعه تمام مقادیر به دست آمده برای فلز روی بالاتر از 100 PPM بوده و نشان دهنده اینست که بچهها مصرف روی کافی داشتهاند.

جدول 2 مقادیر به دست آمده برای روی و مس در دندانهای شیری کودکان در مطالعه حاضر را در مقایسه با تحقیقات انجام شده در مناطق مختلف جهان نشان می‏دهد. تغییرات در میزان روی موجود در مواد غذایی و تفاوت‏های ژئوشیمیایی در نواحی جغرافیایی، فاکتورهایی هستند که به عنوان عوامل اثرگذار در غلظت روی دندان پیشنهاد شدهاند.⁽¹⁾ میزان روی به دست آمده در این مطالعه بسیار بالاتر از مقادیر به دست آمده توسط سایر محققان میباشد و علت آن را میتوان مصرف بیشتر غذاهای حاوی این عنصر توسط کودکان ساکن در شهر بیرجند بیان کرد.⁽¹³⁾ اما غلظت مس به دست آمده قابل مقایسه با مقدار به دست آمده توسط Amr و همکارش⁽⁴⁾ از کشور مصر میباشد و مقدار آن پایینتر از مقدار گزارش شده توسط فیشر و همکاران است.

جدول 2 : مقایسه مقادیر روی و مس دندان بچهها در شهر بیرجند با دیگر مناطق دنیا

مطالعه انجام شده (سال)	مس (PPM)	روی (PPM)
مطالعه حاضر (2011)	44/8	16/218
Tvinnereim و همکاران (1999)	-	1/184
Fisher و همکاران (2008)	01/14	-
Amr (2010)	4/6	133

نتیجه گیری

این مطالعه نشان داد که کودکان شهر بیرجند مصرف روی و مس کافی داشتهاند. همچنین میزان عناصر مس و روی در انواع دندانها متغیر بوده و میزان عنصر مس در دندان پسرها به طور معنی‏داری بالاتر از دخترها میباشد.

تشکر و قدردانی

این مقاله منتج از پایان نامه کارشناسی ارشد و با حمایت گروه محیط زیست دانشگاه بیرجند می‏باشد. بدینوسیله از همکاری پرسنل کلینیک‏ها و مطب‏های دندانپزشکی بیرجند تقدیر و تشکر می‏گردد.

مراجع

Burguera E, Romero Z, Burguera M, Burguera JL, Arenas H, Rondon C, et al. Determination of some cationic species in temporary teeth. J Trace Elem Med Biol 2002; 16(2): 103-12.
Rautray TR, Das S, Ruatray AC. In-situ analysis of human teeth by external PIXE. Nuc Inst Meth 2010; 268(14): 2371-4.
Alomary A, Al-Momani IF, Massadeh AM. Lead and cadmium in human teeth from Jordan by atomic absorption spectrometry: Some factors influencing their concentrations. Sci Total Environ 2006; 369(1-3): 69-75.
Amr MA, Helal AFI. Analysis of trace elements in teeth by ICP-MS:Implications for caries. J Phys Sci 2010; 21(2): 1-12.
Baez A, Belmont R, Garcia R, Hernandez JC. Cadmiu and lead levels in deciduous teeth of children living in Mexico city. Rev Int Contam Ambient 2004; 20(3): 109-15.
Fischer A, Kwapuliński J, Wiechuła D, Fischer T, Loska M. The occurrence of copper in deciduous teeth of girls and boys living in Upper Silesian Industry Region (Southern Poland). Sci Total Environ 2008; 389(2-3): 315-9.
Malara P, Kwapulinski J, Malara B. Do the levels of selected metals differ significantly between the roots of carious and non-carious teeth? Sci Total Environ 2006; 369(1-3): 59-68.
Kalicanin BM, Nikolic R. Potentiometric stripping analysis of zinc and copper in human teeth and dental materials. Trace Elem Med Biol 2008; 22(2): 93-9.
Tvinnereim HM, Eideb R, Riise T, Fosse G, Wesenberg GR. Zinc in primary teeth from children in Norway. Sci Total Environ 1999; 226(2-3): 201-12.
Arruda-Neto JDT, Oliveira MCC, Sarkis JES, Bordini P, Manso-Guevara MV, Garcia F, et al. Study of environmental burden of lead in children using teeth as bioindicator. Environ Int 2009; 35(3): 614-8.
Fischer A, Wiechuła D, Postek-Stefańska L, Kwapuliński J. Concentrations of metals in maxilla and mandible deciduous and permanent human teeth. Biol Trace Elem Res 2009; 132(1-3): 19-26.
Tehrani MS, Givianrad MH, Kashani P. Assessment of some elements in human permanent healthy teeth, their dependence on number of metallic amalgam fillings, and interelements relationships. Biol Trace Elem Res 2007; 116(2): 155-69.
Wiechuła D, Fischer A, Kwapulinski J, Loska K, Fischer T, Kurpas P. Multivariate statistical analysis of metal concentrations in teeth of residents of Silesian region, Southern Poland. Arch Environ Contam Toxicol 2006; 51(2): 314-20.

Burguera E, Romero Z, Burguera M, Burguera JL, Arenas H, Rondon C, et al Determination of some cationic species in temporary J Trace Elem Med Biol 2002

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 6,114

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,680

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

بررسی غلظت عناصر مس و روی در دندان¬های شیری کودکان در شهر بیرجند-ایران در سال 1389