مقدمه

برنامه آموزشی رشته‏های علوم پزشکی زمانی بالاترین اثربخشی را دارد که محور اساسی آن نیازهای سلامت جامعه باشد. بدین صورت دانشگاه در آزمایش کارآمدی، بهره‏وری و اثربخشی راه‏های مختلف حل مشکلات سلامت جامعه نقش خواهد داشت. با تکیه بر چنین باوری و به منظور افزایش توانایی‏های دانشجویان دندانپزشکی در شناخت مشکلات مرتبط با سلامت دهان جامعه و کسب مهارت برای حل این مشکلات، درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی در کوریکولوم دوره دندانپزشکی عمومی وارد شده است.⁽¹⁾

بنا به تعریف «سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی» (Community Oral Health یا Dental Public Health) عبارت است: از علم و هنر پیشگیری و کنترل بیمارهای دهان، ارتقا سلامت دهان و بهبود کیفیت زندگی از طریق تلاش‏های سازمان یافته جامعه.⁽²⁾ در این تعریف، تاکید بر سلامت دهان جامعه وجود دارد که باید هدف نهایی تمام شاغلین حرفه دندانپزشکی باشد. متاسفانه هدف آموزش دندانپزشکی از دیرباز، عمدتاً کسب مهارت‏های کلینیکی به منظور درمان مشکلات دهان و دندان بوده است.^(4و3) در حالی که تحقیقات در کشورهای پیشرفته مشخص کرده است که چنین رویکردی منجر به تامین و ارتقا سلامت دهان جامعه نمی‏شود.^(6و5) از طرفی، تغییر در روند اپیدمیولوژیک بیماری‏های دهان⁽⁵⁾، ارتباط بین بیماری‏های دهان و بیماری‏های سیستمیک⁽⁷⁾، تغییرات تدریجی جمعیتی و اجتماعی⁽⁸⁾ و شواهد دال بر اثربخشی مداخلات پیشگیری در کاهش بار بیماری‏های دهان⁽⁹⁾، منجر به اصلاحات اساسی در آموزش دندانپزشکی گشته است.⁽¹⁰⁾

هدف از اصلاحات در آموزش دندانپزشکی، تربیت دندانپزشکانی است که توانایی ارائه مراقبت‏های سلامت دهان جامع و کامل (Comprehensive care) به بیماران، پایه قوی در پژوهش، مهارت‏های لازم برای مدیریت کار بالینی دندانپزشکی، و مهارت‏های لازم برای ارتباط بین فردی و کار تیمی را داشته باشند. مزایای دیگر این تغییرات، نهادینه کردن مسئولیت‏پذیری اجتماعی و کسب مهارت‏های فرهنگی در دانش‏آموختگان دندانپزشکی، ارائه درکی عمیق‏تر از ارتباط بین علوم پزشکی و دندانپزشکی، انتقال آموزش‏های مبتنی بر نیازهای جامعه و مهارت‏های تفکر علمی نقادانه، ایجاد تفکرآموزش مداوم (Life-long learning) و بالاخره کار بالینی مبتنی بر شواهد در دانشجویان دندانپزشکی است.⁽¹¹⁾

در همین راستا، هدف از درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی، ارائه دیدگاهی جامع درباره مقوله سلامت به دانشجویان و تشویق ایشان به تفکر نقادانه در زمینه عوامل تاثیرگذار بر سلامت و نیازهای سلامت (Health needs)، کشف عوامل نابرابری در سلامت (Health inequity)، تقویت رویکرد پیشگیری و ارتقاء کیفیت خدمات سلامت می‏باشد.⁽²⁾ لذا به منظور نیل به این هدف، در محتوای درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی، مباحثی از علوم و رشته‏های علمی گوناگون همچون اپیدمیولوژی، ارتقاء سلامت، آمار پزشکی، جامعه شناسی، روانشناسی، اقتصاد سلامت، مدیریت و برنامه‏ریزی خدمات سلامت و جمعیت‏شناسی گنجانده شده است.⁽²⁾ این مباحث در آموزش دانشجویان دندانپزشکی در بسیاری از دانشکده‏های دندانپزشکی دنیا که سابقه تدریس طولانی رشته سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی را دارند موجود بوده^(18-12) و در جدیدترین اصلاحات کوریکولوم دندانپزشکی^(19و10) مورد تاکید قرار گرفته است.

درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی از دهه 60 هجری شمسی در دانشکده‏های دندانپزشکی ایران در قالب یک واحد درسی نظری به نام «دندانپزشکی مجتمعی» و بنا به نظر بعضی اساتید علاقه‏مند (غالباً از بخش دندانپزشکی کودکان) تدریس می شد. از سال 1379 و بر طبق مصوبه شواری عالی برنامه‏ریزی علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، این درس با تغییرات شکلی به میزان 6 واحد (شامل 1 واحد نظری و 5 واحد عملی) در دوره دندانپزشکی عمومی افزایش یافت. سرفصل‏های مصوب این درس برای واحد نظری و عملی به ترتیب در جداول 1 و 2 نمایش داده شده است.⁽²⁰⁾

مباحث مطرح در رشته سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی ویژگی منحصر به فردی داشته و تفاوت قابل ملاحظه‏ای با سایر رشته‏های دندانپزشکی دارد که به طور مرسوم در دانشکده‏ها تدریس می‏شده است. در این رشته تاکید اصلی بر یافتن ریشه‏های بروز بیماری‏های دهان و دندان در سبک زندگی افراد و عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی می‏باشد و برای کنترل و کاهش بار بیماری‏ها، سعی در بهبود نگرش افراد نسبت به مقوله سلامت، اعمال روش‏هایی جهت پیشگیری از بروز بیماری‏ها در سطح فردی و اجتماعی و مداخله در سیاستگذاری‏های مرتبط با سلامت دارد. این رویکرد، تفاوت بارزی با رویکرد مبتنی بر درمان و ارائه مهارت‏های بالینی دارد که به طور سنتی در دانشکده‏های دندانپزشکی برای سالیان متمادی تدریس می‏شده است.⁽²⁾ از طرفی متخصصین این رشته که به صورت آکادمیک، اصول و مبانی و کاربرد این رشته را کسب کرده‏اند، در سطح دانشکده‏های دندانپزشکی کشور بسیار محدود هستند. با توجه به این مطالب، لزوم بررسی چگونگی تدریس درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی در دانشکده‏های کشور احساس شد. بنابراین هدف از مقاله حاضر، بررسی نحوه ارائه این درس در دانشکده‏های دندانپزشکی ایران پس از گذشت یک دهه از تصویب تغییرات اساسی در ارائه آن بود.

جدول 1 : سرفصل‏های درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی نظری

جدول 2 : سرفصل‏های درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی عملی

مواد و روش‏ها

به منظور بررسی نحوه آموزش درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی، در بهار سال 1388 از معاونین آموزشی دانشکده‏های دندانپزشکی کشور تقاضا شد که محتوا و شکل ارائه این درس را به صورت مکتوب برای دبیرخانه شورای آموزش دندانپزشکی و تخصصی ارسال کنند. از مجموع 18 دانشکده دندانپزشکی، از 12 دانشکده، شامل آزاد اسلامی واحد تهران، آزاد خوراسگان، اصفهان، اهواز، بابل، تبریز، زاهدان، شهید بهشتی، کرمان، مشهد، همدان و یزد پاسخ دریافت شد. پاسخ‏های دریافت شده از دانشکده‏ها به صورت گزارش بود که از داخل این گزارش‏ها مسائل مربوط به ارائه درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی شامل محتوای درس، شکل ارائه درس، تعداد واحد و نحوه توزیع واحدها در طول کوریکولوم، و تخصص هیات علمی ارائه‏دهنده درس، استخراج، خلاصه سازی و مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین اجازه گزارش نتایج این تحقیق در قالب یک مقاله علمی از دبیرخانه شورای آموزش دندانپزشکی و تخصصی توسط نویسندگان مقاله اخذ شد.

یافته‏ها

الف) محتوای درس

در واحد نظری، سرفصل‏های ارائه شده در دانشکده‏های مختلف مطابق مصوبه دبیرخانه شورای آموزش دندانپزشکی و تخصصی بود که البته بسته به تعداد هیئت علمی آموزش دهنده و تناسب رشته‏ای ایشان با موضوع درس مورد نظر، بعضی مباحث تکمیلی، نیز آموزش داده می‏شد.

در واحد عملی، در کلیه دانشکده‏ها، آموزش شامل دو بخش بود: آموزش‏های نظری و کار در فیلد. آموزش‏های نظری به منظور آماده کردن دانشجویان برای کار در فیلد صورت می‏گرفت و شامل آشنایی با شاخص‏های پوسیدگی، پریودنتال، ارتودنسی، مباحث کنترل عفونت، آشنایی با وسایل کمک آموزشی آشنایی با وسایل بهداشت دهان و دندان در بازار ایران بود. کار در فیلد شامل مراجعه دانشجویان به مراکز اجتماعی از قبیل مهدکودک‏ها، مدارس، مراکز بهداشتی درمانی و مراکز ارائه خدمات به بیماران خاص همچون دیابتی، تالاسمی، روانپزشکی، معلولین و ... جهت آموزش بهداشت دهان و دندان و تکمیل فرم‏های مخصوص نیاز‏های سلامت دهان و انجام درمان‏های پیشگیری همچون فلورایدتراپی و فیشورسیلانت تراپی بود.

 در یک دانشکده، (دانشکده دندانپزشکی مشهد) کارگاه آموزشی سوء مصرف مواد مخدر، مدیریت بحران (تریاژ) و کنترل عفونت عملی برای دانشجویان برگزار می‏شد. همچنین در دو دانشکده دندانپزشکی (مشهد و اصفهان)، کارگاه‏هایی برای آموزش نحوه تهیه طرح تحقیقاتی و مقاله نویسی ارائه می‏گردید.

بر طبق پاسخ‏های رسیده از دانشکده‏ها، بیشتر فعالیت‏های صورت گرفته در واحد عملی پیرامون مورد 1 از سرفصل‏های مصوب وزارتخانه (بررسی وضعیت سلامت و بیماری‏های دهان و دندان در یک جامعه مشخص) (جدول 2) بود و فعالیت‏های پیرامون موارد 2 تا 4 مشخص شده در جدول 2 بسیار کم و یا در حد صفر بود.

ب) شکل ارائه درس

در کلیه 12 دانشکده، آموزش، چه نظری و چه عملی به صورت ارائه سخنرانی توسط استاد صورت می‏گرفت. مشارکت عملی دانشجویان در کارگاه‏ها و فیلدها بارزتر بود. به عنوان مثال ارائه سمینار توسط دانشجویان در رابطه با موضوعات مرتبط، انجام درمان‏های پیشگیری مثل آموزش بهداشت دهان و دندان، فلوراید و فیشورسیلانت‏تراپی در دانشکده یا مرکز درمانی، تهیه پمفلت و پوستر آموزشی و انجام عملی کنترل عفونت از مصادیق کار عملی دانشجویان گزارش شده بود.

ج) تعداد واحد و نحوه توزیع آنها

طبق اعلام دانشکده‏ها، در 11 دانشکده (92%)، درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی به صورت یک واحد نظری و پنج واحد عملی ارائه می گردید. فقط در دانشکده دندانپزشکی اصفهان، واحد نظری، شامل دو واحد بود. نحوه توزیع واحدها در طول دوره تحصیل در دانشکده‏های مختلف در جدول 3 نشان داده شده است.

د) هیئت علمی ارائه دهنده

از آنجاکه گروه سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی، نوپا بوده و مدت زمان زیادی از تاسیس آن نمی‏گذرد، در بیش از نیمی از دانشکده‏ها (58%) از هیئت علمی گروه‏های دیگر مثل اطفال، ارتودنسی، پریو و تشخیص بیماری‏های دهان برای تدریس درس سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی استفاده می شد. در 42% دانشکده‏ها (تهران، شهید بهشتی، اصفهان، مشهد، و کرمان)، هیئت علمی با مدرک دندانپزشکی اجتماعی، این درس را ارائه می‏داد.

جدول 3 : تعداد واحد درس دندانپزشکی اجتماعی و زمان ارائه آن در دانشکده‏های مختلف