مقدمه

تهیه کلیشه‏های رادیوگرافی به منظور اعمال تشخیصی دندانی از اهمیت بالایی برخوردار است.⁽¹⁾ به طوری که نیمی از پوسیدگی‏های دندانی تنها از طریق رادیوگرافی کشف می‏شوند. اما باید در نظر داشت که اشعه ایکس دارای اثرات زیانباری بر بدن انسان است و برخی از تغییرات ایجاد شده ناشی از این اشعه، غیرقابل بازگشت می‏باشد.^(3-1) مقدار اشعه ایکس تابیده به بیمار را می‏توان با آموزش صحیح و رعایت فاکتور‏های حفاظتی در مطب‏های دندانپزشکی، به حداقل ممکن تقلیل داد؛ به طوری که اولین قدم در کاهش اشعه ایکس دریافتی، انتخاب تکنیک مناسب برای بیمار جهت رادیوگرافی دندانپزشکی می‏باشد.⁽⁴⁾ در مطالعات Stelt⁽⁵⁾ وSvenson⁽⁶⁾ چنین بیان شد که دانش و مهارت دندانپزشک در کاهش دوز دریافتی بیمار عوامل مهمی هستند. از سایر اقداماتی که سبب کاهش دوز دریافتی بیماران می‏شود می‏توان به استفاده از گردنبند تیروئیدی و روپوش‏های حفاظتی دندانپزشکی که به ترتیب سبب کاهش دوز 92 درصدی به غده تیروئید و 98 درصدی به گناد‏ها می‏شود، اشاره کرد.⁽⁷⁾ Nakfoor و همکاران⁽⁸⁾ نشان دادند تکنیک‏های معمول پرتونگاری داخل دهانی همراه فیلم
E-Speed و کلیماتور مستطیلی با شعاع طویل موجب 8 برابر  کاهش دوز  نسبت به  پرتونگاری  داخل دهانی  با

کلیماتور مخروطی مدور کوتاه و فیلم D-speed می‏شود.

طی یک بررسی توسط Goren⁽⁹⁾ جهت تعیین عوامل مؤثر در تابش اشعه به بیمار در روش‏های پرتونگاری انجام شده مشخص شد تنها در 13% موارد از فیلم E-speed استفاده شده است. Underhill⁽⁷⁾ نیز نشان داد که هنگام استفاده از کولیماتور چهارگوش ریسک تابش دوز اشعه حدود 8/2 برابر کاهش می‏یابد.⁽⁹⁾

نتایج مطالعه Salti و همکاران⁽¹⁰⁾ در شهر دمشق حاکی از کمبود آگاهی و دانش در زمینه پرتوهای یونیزان در هنگام تهیه رادیوگرافی دندانی، محدود بودن آموزش‏های قبل از فارغ‏التحصیلی و عدم آموزش در دوران بعد از فارغ‏التحصیلی در رادیولوژی دندانپزشکی بود. در مطالعه Ilguy و همکاران⁽¹¹⁾ مشخص شد که آگاهی دندانپزشکان عمومی در ترکیه در مورد تکنیک‏های کاهش دوز اشعه، تجهیزات رادیوگرافیک و کیفیت خدمات رادیوگرافی دندانی، بسیار محدود است و برای کاهش هرگونه پرتوتابی غیرضروری بیمار، بایستی آگاهی و دانش دندانپزشکان در این زمینه بهبود یابد. APS⁽¹²⁾ پس از بررسی آگاهی دندانپزشکان عمومی اهل فنلاند، نیاز به آموزش مداوم در این زمینه را نشان داد.

نظر به اینکه تنظیم میزان تابش در بیماران با جثه‏های متفاوت در دوز دریافتی آنها تاثیر انکارنشدنی دارد و این مساله برای بسیاری از دندانپزشکان مورد سوال است، لذا سنجش سطح آگاهی و عملکرد دندانپزشکان و متعاقب آن آموزش لازم می‏تواند سهم بسزایی در کاهش و اصلاح دوز بیمارداشته باشد. طبیعی است که تحقیق و بررسی دقیق در مورد این آگاهی‏ها، زمینه‏ای مناسب و مطابق با واقع را پدید آورده، تا بتوان با بهره‏برداری از نتایج به دست آمده، برنامه‏های آموزشی کارآمدی را در جهت رفع نقایص و نهایتاً کاهش سهل‏انگاری‏های موجود در رابطه با رعایت اصول ایمنی و بالطبع آسیب‏های احتمالی ناشی از تهیه کلیشه رادیوگرافی ارائه نمود. از این رو لازم است در دوره‏های مختلف زمانی، آگاهی دندانپزشکان درخصوص روش‏های حفاظت از پرتو‏های یونیزان و اثرات احتمالی این پرتو‏ها بر بدن سنجیده شود. لذا هدف از مطالعه حاضر بررسی میزان آگاهی و نگرش دندانپزشکان عمومی شهر اصفهان در خصوص اثرات بیولوژیک پرتوهای یونیزان و حفاظت در برابر آنها بود.

مواد و روش‏ها

جهت انجام این مطالعه توصیفی- تحلیلی، بر اساس روش نمونه گیری تصادفی سیستماتیک، 184 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. داده‏های جامعه آماری با استفاده از توزیع پرسشنامه‏ای مشتمل بر چهار بخش آگاهی، نگرش، عملکرد و مشخصات فردی بین 184 دندانپزشک عمومی شاغل در شهر اصفهان در سال  1390 جمع‏آوری  گردید.  

داده‏ها توسط پرسشنامه‏ای که شامل چهار بخش آگاهی، نگرش، عملکرد و مشخصات فردی بود، جمع‏آوری شد. به طور خلاصه، سوالات نگرش به بررسی دیدگاه دندانپزشک نسبت به آگاهی خود او در زمینه مسائل رادیولوژی می‏پرداخت. به بیان دیگر این سوالات مشخص می‏کرد دندانپزشک اعتقاد دارد تا چه حد در این زمینه می‏داند. سوالات آگاهی سطح اطلاعات واقعی دندانپزشک براساس رفرنس‏های مرجع رادیولوژی را ارزیابی می‏نمود و سوالات عملکرد میزان رعایت اصول محافظت و ایمنی در رادیولوژی را از سوی دندانپزشک در محیط کار بررسی می‏کرد. ضمناً در پرسشنامه طراحی شده، سوالات مربوط به آگاهی از نوع ملاک مطلق بود. به منظور رواسازی محتوای سوالات طرح شده برای سنجش آگاهی از گروه کارشناسان مشتمل بر دو متخصص رادیولوژی فک و صورت کمک گرفته شد. به منظور درجه‏بندی هماهنگی هر سوال، از هر کدام از کارشناسان خواسته شد که طبق الگوی زیر به هر سوال نمره دهند.

نمره سوال با درجه هماهنگی زیاد = 1، نمره سوال با درجه هماهنگی متوسط = 2، نمره سوال با درجه هماهنگی کم یا نامشخص = 3.

پس از بررسی نتیجه نظر سنجی، سوالاتی که نمره 2 یا 3 کسب کرده بودند، حذف و یا با توجه به نظر کارشناس مربوطه اصلاح شدند. سوالات مجدداً به تأئید نهایی کارشناسان رسید. به این ترتیب روایی پرسشنامه آگاهی تأئید شد. سوالات آگاهی دارای 20 نمره بود طوری که میزان پاسخ‏گویی به سوالات به سه دسته خوب، متوسط و ضعیف تقسیم می‏شد. به طوری که نمره بین 16 تا 20 خوب، نمره 12 تا 16 متوسط و نمره زیر 12 ضعیف در نظر گرفته شد.

از روش لیکرت جهت سنجش نگرش استفاده شد. به طوری که از کارشناسان مربوطه تقاضا شد تا نظر خود را نسبت به اثرات بیولوژیک پرتوهای یونیزان و روش‏های حفاظت در برابر آنها، بیان کنند. سپس با توجه به جملات بیان شده، سوالات طراحی شده و جهت تایید روایی مورد بازبینی کارشناسان قرار گرفت. سوالات نگرش در مجموع شامل 11 سوال بود که حداکثر نمره 55 و حداقل نمره 11 بود. نمره بین 40 و 55 مربوط به کسانی بود که نگرش قوی داشتند. نمره بین 25 و 40 مربوط به کسانی بود که نگرش بی‏تفاوت داشته و نمره 11 تا 25 مربوط به کسانی بود که نگرش ضعیف داشتند.

به منظور سنجش عملکرد نیز مقوله‏هایی شامل کولیماسیون، سرعت فیلم، ضخامت فیلتر دستگاه رادیوگرافی، همچنین استفاده از پیش‌بند سربی و گردنبند تیروئیدی در گروه‏های آسیب‏پذیر مانند زنان باردار، افراد مسن، کودکان و افراد با بیماری‏های سیستمیک خاص^(3و1) پرسیده شد.

بعد از تکمیل پرسشنامه، با مراجعه به مراکز درمانی و مطب دندانپزشکان عمومی، توزیع پرسشنامه‏ها صورت پذیرفت و به منظور وجود فرصت کافی جهت تکمیل پرسشنامه یک هفته بعد برای جمع‏آوری مجدداً مراجعه گردید. پس از نمره دهی به تک تک سوالات پاسخ داده شده، سنجش میزان آگاهی، نحوه نگرش و عملکرد انجام گرفت.

تجزیه و تحلیل داده‏های جمع‏آوری شده با استفاده از آزمون t و ضریب همبستگی پیرسون در نرم افزار SPSS نسخه 15 انجام شد.(5%=α)

یافته‏ها

در مطالعه حاضر از 184 نفر شرکت کننده، 112 نفر (9/60 درصد) مرد و 72 نفر (1/39 درصد) زن بودند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان 203/8±35 سال بود، جوان‏ترین شرکت‏کننده 23 سال و مسن‌ترین 64 سال سن داشت. میانه سن شرکت‌کنندگان 33 سال و مد نیز 31 سال بود. میانگین سابقه فعالیت 064/7±8 سال، کم‌ترین مدت فعالیت یک سال و بیشترین 41 سال بود. میانه سابقه فعالیت 7 و مد آن یک سال بود.

از میان افراد این جامعه آماری، 52 نفر (3/28 درصد) حداقل یک بار در کلاس‏های بازآموزی در مورد حفاظت پرتو، شرکت  کرده بودند  و بقیه  132 نفر (7/71 درصد)

در چنین کلاس‏هایی حضور نداشتند.

از مجموع 177 نفری که به سؤالات بخش نگرش پاسخ دادند، 43 نفر (24 درصد) دارای نگرش خوب بودند (امتیاز بین 40 تا 55). نگرش 134 نفر باقیمانده (76 درصد) بی‏تفاوت ارزیابی شد (امتیاز بین 25 تا 40). نگرش هیچکدام از افراد ضعیف نبود.

77 درصد از نوع کولیماسیون دستگاه، 3/58 درصد از سرعت فیلم و 3/83 درصد از ضخامت فیلتر دستگاه رادیوگرافی که استفاده می‌کردند بی‏اطلاع بودند.

تنها 10 درصد (13 نفر) از دندانپزشکان پیش‌بند سربی و 5/4 درصد (6 نفر) از گردنبند تیروئیدی برای بیماران خود در حین رادیوگرافی استفاده می‏کردند و بقیه افراد یا این دو وسیله را در محل کار خود نداشتند و یا اگر داشتند از آن استفاده نمی‌‏کردند (جدول 1).

7/77 درصد (143 نفر) عنوان کردند که در مطب آنها هیچ وسیله‏ای جهت اطلاع رسانی در خصوص اثرات پرتو‏های یونیزان وجود نداشت. 2/2 درصد (4 نفر) درصد نیز بروشور و 6/1 درصد (3 نفر) فیلم آموزشی را به عنوان تنها وسیله اطلاع رسانی عنوان کردند. 34 نفر نیز به این سؤال پاسخ نداده بودند.

شاخص‌های توصیفی حاصل بررسی سطح آگاهی دندانپزشکان در جدول 2 قابل مشاهده می‌باشد.

از مجموع 179 نفری که به سؤالات این بخش پاسخ دادند، 2 نفر (2/1 درصد) نمره بالای 16 دریافت نمودند، که آگاهی آنها در حد خوب ارزیابی می‏شد، 46 نفر (6/25 درصد) نمره بین 12 و 16 دریافت نمودند که آگاهی آنها متوسط ارزیابی شده و نهایتاً آگاهی 131 نفر (2/73 درصد) با نمره زیر 12، ضعیف ارزیابی شد. این وضعیت در بین افرادی که در کلاس‏های بازآموزی مشارکت داشتند به ترتیب 0، 8/28، و 2/71 درصد بود و برای افرادی که در این کلاس‏ها مشارکت نداشته‏اند به ترتیب 6/1، 23 و 4/75 درصد بود.

ارتباط بین نمرات نگرش، آگاهی و تعداد سال‏های سابقه فعالیت با ضریب همبستگی پیرسون مورد ارزیابی قرار گرفت (جدول 3).

جدول 1 : تعداد و درصد فراوانی استفاده از گردنبند تیروئیدی و پیش بند سربی در گروه‌های آسیب‌پذیر

جدول 2 : شاخص‌های توصیفی نمرات آگاهی شرکت کنندگان پیرامون حفاظت در برابر پرتوهای یونیزان

جدول 3 : همبستگی متغیر‌های نگرش، آگاهی و تعداد سال سابقه فعالیت

* همبستگی در سطح 01/0 معنی‏دار است.