مقدمه

پیشرفت علم دندان پزشکی و ابداع روش‏های نوین سبب شده است که تمایل مردم برای داشتن دندان‏های سفید با استفاده از تکنیک‏های نوین افزایش یابد. از این رو دندان پزشکان به دنبال روش‏هایی هستند که خواسته مردم را برآورده سازند و در عین حال آسیب کمتری به دندان وارد نمایند. یکی از این روش‏های تامین زیبایی، سفید کردن دندان (Bleaching) است.⁽¹⁾ سیستم‏های سفیدکننده در مطب تحت عنوان In-office bleaching systems (IB) بااستفاده ازعوامل اکسیدکننده قوی شامل کارباماید پراکسایدیاهیدروژن پراکساید 35-30% می‏باشد.^(3و2)از مزایای IB این است که کاملاًتحت کنترل دندان پزشک بوده،اصول حفاظت ازنسج نرم به خوبی اجرا می‏شودو فراینددرزمان کوتاه‏تری نتیجه مطلوب خواهدداشت.⁽²⁾با این حال مطالعات نشان داده‏ اند که این مواد می‏توانند بر خصوصیات فیزیکی ترمیم‏های کامپوزیتی اثرگذار باشند.⁽⁴⁾

امروزه از کامپوزیت‏ها به دلیل تکنیک محافظه‏ کارانه و زیبایی قابل قبول جهت ترمیم دندان،استفاده فراوانی می‏شود.با وجودی که با گذشت زمان بسیاری از خصوصیات فیزیکی و مکانیکی کامپوزیت‏ها بهبود یافته است،ولی همچنان انقباض پلیمریزاسیون به عنوان مهم‏ترین نقص کامپوزیت‏ها مطرح است.⁽⁵⁾ از آن جا که از بین بردن فاصله بین کامپوزیت و نسج دندان از طریق کاهش میزان انقباض پلیمریزاسیون،جهت بهبودخواص سیل‏ کنندگی کامپوزیت‏ها،دارای اهمیت زیادی می‏باشد، کامپوزیت‏هایباپایهسیلوراندرسال2007برایاولینبارمعرفی شدند. سیلورانبهدلیلانقباضپلیمریزاسیونکمو خاصیتآبگریزی‏اشبهعنوانجایگزینیبرایمتاکریلات درساختارماتریکسکامپوزیت،پیشنهاد شده است.⁽⁶⁾

پیش‏گوییودوامترمیمبهخواصفیزیکی، بیولوژیکیو مکانیکی موادترمیمیبستگیدارد و برای دستیابی به اهداف زیبایی لازم است که مواد ترمیمی رنگ دندان ثبات رنگ داخلی داشته و نسبت به تغییر رنگ خارجیمقاوم باشند.⁽⁷⁾ زیاد شدن انرژی آزاد سطحی سبب افزایش تجمع بقایای غذایی، تشکیل بیوفیلم و ایجاد بیماری‏های بافت پریودنتال می‏گردد.^(9و8)همچنین می‏تواند سبب تجمع بیشتر پلاک شده و یک فاکتور قطعی در چسبندگی میکروارگانیسم‏ها به سطوح میزبان از جمله سطوح دندانی باشد.⁽¹⁰⁾ استعداد رنگ‏پذیری کامپوزیت‏ها با میزان جذب آب و هیدروفیل بودن ماتریکس رزینی آنها مرتبط است.⁽⁷⁾ نشان داده شده است که مواد هیدروفیلیک، جذب آب و تغییر رنگ بیشتری دارند.⁽¹¹⁾

Quirynen و همکاران⁽¹²⁾ نشان دادند که انرژی سطحی بالا سبب تجمع بیشتر پلاک و همچنین اتصال باکتری‏های خاص می‏شود. نتیجه تحقیق Mor و همکاران⁽⁸⁾ نشان داد که اتصال باکتری‏ها، در کامپوزیت‏هایی که دارای انرژی آزاد سطحی بالاتری هستند، بیشتر است.استفاده از کامپوزیت­های با پایه سیلوران و متاکریلات به طور گسترده­ای رو به افزایش است. از طرف دیگر بسیاری از افراد جهت زیباسازی دندان‏ها از مواد سفیدکننده مختلف استفاده می‏کنند و استفاده از این مواد سفیدکننده ممکن است سبب تغییر در انرژی آزاد سطحی، در نتیجه تجمع پلاک و افزایش رنگ‏پذیری ترمیم‏های کامپوزیتی شود. بنابراین هدف ما در این مطالعه مقایسه انرژی آزاد سطحی کامپوزیت‏های دندانی با پایه سیلوران و متاکریلات پس از سفیدکردن دندان‏ها بود.

مواد و روش‏ها

ابتدا 48 نمونه رزین کامپوزیت از 4 نوع کامپوزیت P90، Z250، Z250 XT و Z350 XT، که ترکیب و کارخانه سازنده آنها در جدول 1 آمده است، به شکل دیسک تهیه شد. به این ترتیب که یک مولد حلقوی به قطر 8 و ضخامت 2 میلی‏متر تهیه گردید. به منظور تهیه دیسک‏های کامپوزیتی، مولد حلقوی روی یک اسلب شیشه‏ای شفاف قرار گرفته و توسط کامپوزیت پر شد. سپس یک لامل روی مولد قرار داده شد تا اضافات کامپوزیت خارج شود. نمونه‏ها توسط دستگاه لایت کیور LED (Bluephase, Ivoclar Vivadent, Austalia) با شدت mW/cm²1200یک بار به مدت 20 ثانیه از ورای لامل و یک بار مستقیماً و بدون آن کیور شدند (شکل 1). نمونه‏های تهیه شده سپس توسط دیسک‏های پرداخت آلومینیوم اکساید خشن، متوسط و نرم (Sof-Lex Pop On Orange series – 3M ESPE/St. Paul, MN, USA) پالیش شدند تا لایه غنی از رزین برداشته شده و سطح نمونه‏ها صاف و پرداخت شود. به این منظور هر دیسک پرداخت به مدت 30 ثانیه به صورت دورانی و منقطع روی نمونه‏ها حرکت داده شد تا از بیش از اندازه گرم شدن نمونه‏ها که منجر به تغییر سطح نمونه‏ها می‏شود جلوگیری شود. سپس نمونه‏ها برای مدت 24 ساعت در آب مقطر قرار گرفتند.⁽¹³⁾

جدول 1:کامپوزیت‏های مورد استفاده

تصویر 1 : تصویری از مولد حلقوی و کامپوزیت مستقر شده در آن حین فرآیند نوردهی

پس از آماده سازی نمونه‏ها، برای اندازه‏گیری انرژی آزاد سطحی، هر نمونه بر روی یک سطح کاملاً افقی بر روی دستگاه Angle Measuring System (G10 Kruss, Hamburg, Germany) قرار گرفت. دستگاه اندازه‏گیری انرژی سطحی از سه قسمت اصلی میزک افقی، سرنگ عمودی و دوربین متصل به رایانه تشکیل شده است. ابتدا قطره آب مقطر توسط دستگاه به صورت اتوماتیک و از فاصله 5 میلی‏متری بر روی دیسک کامپوزیتی چکانده شد و به وسیله دوربینی که بر روی دستگاه تعبیه شده بود، با بزرگنمایی x4 عکس‌برداری گردید و زاویه تماس مربوطه به کمک نرم‏افزار Adobe Acrobate Reader Pro 10 ثبت شد. پس از خشک نمودن دیسک کامپوزیتی با فشار ملایم هوا به مدت 10 ثانیه، زاویه تماس قطره گلیسرول به روش مشابه اندازه‏گیری شد. انرژی آزاد سطحی هر دیسک کامپوزیتی بر اساس زوایای تماس دو مایع مرجع آب مقطر و گلیسرول با استفاده از فرمول‌های⁽¹⁴⁾ زیر محاسبه ‌گردید:

 γL (1+cosФ) = 2 (γsd γLd)0.5 + 2 (γsp γLp)0.5

γs = γsp + γsd

در این فرمول‌ها γL کشش سطحی مایع بکار رفته است که برای آب، dyne cm-172/8 و بـرای گلیسرول،  dyne cm-164 می‌باشد. γLd نشانگر نیروی پـراکنـدگی لنــدن بین مایـع و سطح سوبستـرا است کـه بـرای آب dyne cm-121/8  و بــرای گلیسرول dyne cm-134  می‌باشد. γLp بیانگر نیروی پولار بین مایع و سطح سوبسترا است که برای آب، dyne cm-151  و برای گلیسرول dyne cm-130 می‌باشد.

γs نشانگر انرژی سطحی سوبسترا می‌باشد که دارای دو مؤلفه قطبی و غیرقطبی است. مؤلفه قطبی γsp با استفاده از زاویه تماس آب با سطح کامپوزیت و مؤلفه غیرقطبی γsd با استفاده از زاویه تماس گلیسرول با سطح کامپوزیت به دست می‌آید. انرژی کل سطح کامپوزیت (γs) از مجموع دو مؤلفه قطبی و غیرقطبی بر حسب dyne cm-1 به دست آمد.⁽¹⁴⁾

نمونه‏های هر گروه در مطب با هیدروژن پراکساید 35 درصد (FGM,Joinville-sc,Brazil) whitenessHPmaxx در سه جلسه 45 دقیقه‏ای به فاصله یک هفته از هم، سفید شدند. در پایان هر 15 دقیقه، ژل باقی مانده بر سطح کامپوزیت توسط اسپری آب و هوا شسته شد و ژل جدید اعمال گردید. بعد از پایان هر جلسه، ژل سفیدکننده مشابه قبل شستشو شد. طی فواصل جلسات سفید کردن، نمونه‏ها در آب مقطر °^C37 در انکوباتور نگهداری شدند. انرژی آزاد سطحی ثانویه، 2 هفته بعد از اتمام سفید کردن، مطابق روش ذکر شده جهت اندازه‏گیری انرژی آزاد سطحی اولیه، محاسبه شد.

داده‌های به دست آمده توسط نرم‏افزار SPSS با ویرایش 16 و آزمون‏های کولموگروف اسمیرنوف جهت بررسی توزیع نرمال داده‏ها، آنالیز واریانس یک طرفه و آزمون‏های توکی و Paired t test در سطح معنی‏داری 05/0 مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفتند.

یافته‏ها

میانگین، انحراف معیار و اختلاف مقدار انرژی آزاد سطحی نمونه‏ها، قبل و بعد از سفید کردن به طور جداگانه در جدول 2 آمده است.

برای تعیین توزیع نرمال داده‏های به دست آمده از انرژی آزاد سطحی قبل و بعد از سفید کردن برای هر کامپوزیت از آزمون کولموگروف اسمیرنوف استفاده شد که مقادیر P-value قبل و بعد از سفیدکردن به ترتیب 83/0 و 99/0 بود. لذا از آزمون‏های پارامتری استفاده گردید.

تغییرات ایجاد شده بین گروه‏ها قبل و بعد از سفیدکردن، با آزمون آنالیز واریانس تفاوت معنی‏داری را نشان نداد (139/0P=) (جدول 2).

آزمون آنالیز واریانس نشان داد که قبل و نیز بعد از سفید کردن مقدار انرژی سطحی (001/0P<) در کامپوزیت‏های مورد مطالعه با هم دارای اختلاف آماری معنی‏داری بودند (جدول 2).

آزمون Paired t-test جهت مقایسه اثر سفید کردن بر انرژی آزاد سطحی در هر کامپوزیت نشان داد که در تمامی کامپوزیت‏ها به جز کامپوزیت Z250، قبل و بعد از سفیدکردن اختلاف معنی‏داری وجود داشت (05/0P<) (جدول 2). از طرفی بین سفید کردن و نوع کامپوزیت اثر متقابل مشاهده نشد (525/0P=).

مقایسه دوبه دوی انرژی سطحی در کامپوزیت‏های مورد مطالعه به تفکیک قبل و بعد از سفید کردن توسط آزمون توکی در جدول 3 آمده است و نشان می‏دهد که کامپوزیت‏های P90 با Z250 XT، Z250 XT با Z250 و Z250 XT با Z350 XT اختلاف معنی‏داری داشتند (05/0P<).

جدول 2 : میانگین، انحراف معیار، اختلاف مقدار انرژی آزاد سطحی (dyne Cm-1)

جدول 3 : مقادیر P-value به دست آمده از آزمون توکی جهت مقایسه دوبه دوی انرژی آزاد سطحی کامپوزیت‏های مورد مطالعه قبل و بعد از سفید کردن