مقدمه

منوپوز یا یائسگی به قطع دائمی تخمک‏گذاری به علت فقدان عملکرد تخمدان اطلاق می‏گردد. سن فیزیولوژیک یائسگی، بین 55-45 سال با متوسط 5/52 می‏باشد.⁽¹⁾ علائم مهم دهانی دوران منوپوزیک، شامل خشکی دهان و سندرم سوزش دهان است.⁽²⁾

بزاق در سلامت دهان نقش مهمی ایفا می‏کند و هر گونه تغییر در میزان یا کیفیت آن، سلامت دهانی و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‏دهد. خشکی دهان یک مساله شایع بین افراد مسن است و عوارض مختلفی مانند درد و کاندیدیازیس ایجاد می‏کند. احساس خشکی دهان دلایل زیادی دارد از اختلالات غدد بزاقی تا عوارض دارویی.⁽³⁾

همراه با پیر شدن جمعیت، استئوپروز یا پوکی استخوان یک مسئله مهم در سلامتی است. از دست رفتن سریع استخوان طی یائسگی دیده می‏شود و زنان بعد از یائسگی، بیشترین ریسک ابتلا به استئوپروز را دارند. کنترل مناسب استئوپروز شامل تشخیص زود هنگام بیماری است که شامل تست‏های گسترده برای ارزیابی مارکرهای سرمی و ادراری، Turn over استخوان برای ارزیابی ریسک شکستن استخوان و ارزیابی پاسخ به درمان است.⁽⁴⁾ شواهد اخیر پیشنهاد می‏کند که استروژن تعادل بین عملکرد استئوبلاست‏ها و استئوکلاست‏ها را حفظ می‏کند. در خانم‏های یائسه به علت کاهش استروژن میزان بقا استئوکلاست‏ها از استئوبلاست‏ها بیشتر می‏شود و در نتیجه بالانس استخوانی منفی ایجاد می‏شود.⁽⁴⁾

از آنجا که بسیاری از زنان مبتلا به خشکی دهان جهت درمان به کلینیک‏های دندان پزشکی مراجعه می‏کنند و مراجعه افراد مسن به کلینیک‏های‏های دندان پزشکی زیاد می‏باشد، ممکن است بتوان با یافتن عوارض دهانی استئوپروز، به تشخیص زود هنگام شروع این بیماری آن درمان مناسب کمک کنیم. در مطالعه‏ای که توسط آقاحسینی و همکاران⁽¹⁾ انجام شد، نشان داده شده است بین خشکی دهان و تراکم استخوانی ارتباط وجود دارد و افراد با خشکی دهان بیشتربه استئوپروز مبتلا هستند. اما توجه به کم بودن مطالعات در این زمینه، تحقیق حاضر جهت تعیین وجود ارتباط بین خشکی دهان و استئوپروز طراحی شده است.

مواد و روش‏ها

در این مطالعه مقطعی، از بین مراجعه کنندگان کلینیک رادیولوژی جهت انجام سنجش تراکم استخوان، تعداد 26 فرد دارای استئوپروز و 27 فرد فاقد استئوپروز انتخاب شدند.

معیار ورود شامل زنان یائسه‏ای بود که سابقه یائسگی آن‏ها بین 5-2 سال باشد و معیارهای خروج شامل مصرف سیگار یا مصرف‏کنندگان هرگونه محصولات تنباکو، اضافه وزن (توده بدنی )، مصرف داروهای مسبب خشکی دهان⁽⁵⁾، وجود بیماری سیستمیک موثر بر غدد بزاقی (مانند دیابت و شوگرن و ...)، کاندیدیازیس دهانی، بهداشت دهانی نامناسب (عمق پاکت بیشتر از 3 میلی‏متر)، کورتون تراپی یا هورمون تراپی و فعالیت بدنی زیاد بود.⁽¹⁾

معیار تعیین استئوپروز بر اساس تراکم استخوان مهره کمری و استخوان لگن بود که هر کدام قابل انجام نبود از مچ دست استفاده می‏شد و به صورت گرم بر سانتی‏متر مربع گزارش می‏گردید. تراکم استخوان بیمار با متوسط میزان تراکم استخوان در سنین جوانی (45-25 سال) مقایسه شد.⁽⁵⁾ بدین ترتیب وجود یا عدم وجود پوکی استخوان توسط پزشک برای بیمار تایید شد و به صورت دارای پوکی استخوان فاقد پوکی استخوان به محقق گزارش شد.

هدف مطالعه برای تمامی شرکت‏کنندگان توضیح داده شد و رضایت‏نامه کتبی جهت شرکت در مطالعه اخذ گردید. سپس از بیماران خواسته شد پرسشنامه استاندارد مربوط به خشکی دهان را تکمیل نمایند (جدول 1) هر کدام از بیماران که حد اقل به 3 پرسش پاسخ مثبت داده بودند، به عنوان بیمار دارای خشکی دهان و بیمارانی که به هیچ کدام از سوالات پاسخ مثبت نداند، به عنوان فاقد خشکی دهان در نظر گرفته می‏شدند.⁽¹⁾ سپس بزاق غیرتحریکی نمونه‏ها در شرایط و مکان یکسان بین ساعت 9-12 صبح جمع‏آوری گردید. از داوطلبین خواسته شد 2 ساعت قبل از جمع‏آوری بزاق از خوردن و آشامیدن خودداری نمایند. نمونه‏های بزاق غیر تحریکی با روش Spitting جمع‏آوری گردید. به این ترتیب که از بیمار خواسته شد در طی 5 دقیقه، هر دقیقه یک بار بزاق جمع‏آوری شده در دهان خود را در لوله ای پلاستیکی که در اختیارش قرار داده شده بود، تخلیه نماید. پس از جمع‏آوری بزاق، میزان جریان آن بر اساس میلی لیتر بر 5 دقیقه محاسبه گردید.

داده ‏ها توسط نرم افزار SPSS با ویرایش 18 و با استفاده از تست‏های t student برای آنالیز دو گروه از نظر سن و حجم بزاق (متغیر کمی) و Chi square برای آنالیز دو گروه از نظر احساس خشکی دهان (متغیر کیفی) مورد آنالیز قرار گرفت.

یافته‏ ها

در مطالعه حاضر تعداد 26 فرد دارای استئوپروز و 27 فرد فاقد استئوپروز مورد بررسی قرار گرفتند. جدول 2 متوسط سن و حجم بزاق افراد دو گروه را نشان می‏دهد. بین سن دو گروه اختلاف آماری معنی‏دار وجود نداشت (06/0P= و 9/1t=). اما متوسط حجم بزاق غیرتحریکی از لحاظ آماری اختلاف معنی‏دار داشت (01/0P= و 32/0t=).

جدول 3 مقایسه دو گروه تحت مطالعه از نظر احساس خشکی دهان را نشان می‏دهد. بررسی آماری نشان داد که دو گروه از لحاظ وجود احساس خشکی دهان اختلاف آماری معنی‏دار داشتند.

جدول 1 : پرسش نامه استاندارد جهت بررسی وجود خشکی دهان

جدول 2 : مقایسه سن و حجم بزاق در دو گروه

 جدول 3 : توزیع فراوانی افراد تحت مطالعه بر حسب خشکی دهان و استئوپروز

 بحث