مقدمه

حدود 10 میلیون فرد سیگاری در ایران وجود دارد. میزان مرگ‌ومیر ناشی از استعمال دخانیات نیز در میان این افراد، حدود 70000 نفر در سال تخمین زده شده است. پیش‌بینی می‌شود در صورتی که الگوی مصرف کنونی به همین صورت تداوم داشته باشد، میزان مرگ‌ومیر ناشی از آن به 200000 نفر در سال 2025 افزایش خواهد یافت.⁽¹⁾

اعتیاد به انواع مختلف مواد دخانی و از آن جمله سیگار، وابستگی فیزیکی و روحی به این مادة مضر می‌باشد، در نتیجه، برای ترک مصرف آن، شخص باید از سه جنبة روانی، جسمی و اجتماعی اعتیاد رها شود. ترک اعتیاد برای فرد از همان لحظات و دقایق اولیه رهایی تا سال‌های سال موجب جلوگیری از خسارت و ضررهای متعدد می‌گردد.⁽²⁾ توصیه متخصصین بهداشتی به ترک سیگار اثر مهمی در ترک سیگار در افراد سیگاری دارد. دخالت هر چه بیشتر متخصص باعث افزایش ترک سیگار می‌شود.^(5-3) وظایف دندانپزشکان در ارائه مشاوره‌های ترک سیگار به صورت قابل توجهی مهم بوده و از آنجا که بیش از 50% افراد سیگاری، حداقل یک بار در سال به مطب‌ها و کلینیک‌های دندانپزشکی مراجعه می‌کنند، دندانپزشک عضوی از کادر پزشکی به شمار می‌رود که فرصت ایده‏آلی برای پیاده‏سازی برنامه مشاوره‏ای ترک دخانیات به بیمار خود دارد.⁽²⁾

از آن جایی که دندانپزشکان قادر هستند بیماری‏های ناشی از تنباکو را تشخیص و درمان نمایند، لذا موقعیت مناسبی برای برقراری ارتباط با بیمار به منظور ترک سیگار دارند. از طرف دیگر، هدف جامعه دندانپزشکی ایجاد بهداشت دهان و دندان مناسب برای جامعه بوده و برای رسیدن به این هدف، دندانپزشک باید به بیمار به صورت کل نگاه کرده و بیمار خود را از جنبه‏های مضر و سیستمیک مصرف تنباکو آگاه نماید. همچنین، بسیاری از بیماری‏ها و شرایط نامناسب دندانپزشکی مانند بیماری‏های پریودنتال، ضایعات مخاطی مرتبط با تنباکو، شکست در درمان‏های جراحی یا اعمال دندانپزشکی، ارتباط مستقیم با مصرف تنباکو دارند. پس بیمار حق دارد تا خطرات و ریسک‏های ناشی از مصرف تنباکو را از زبان دندانپزشک خود بشنود. دلایل عدم توجه کافی دندانپزشکان نسبت به مصرف دخانیات توسط بیماران شامل وقت‏گیربودن یا نداشتن صرفه اقتصادی این کار برای آنها گزارش شده است. هدف سازمان سلامت عمومی آمریکا به صورت کلی این است که خدمات مشاوره‏ای ترک سیگار به تمامی بیماران سیگاری در هر یک از ملاقات‏های پزشکی یا دندانپزشکی ارائه شود.⁽⁶⁾

اولین و اساسی‌ترین قدم برای مشاوره ترک سیگار، شناسایی و ارزیابی مصرف دخانیات در بیماران می‌باشد. برای این منظور، فرم‌های تاریخچه سلامت دندانپزشکی باید سؤالاتی دربارة این موضوع داشته باشند.⁽²⁾

براساس تئوری Richmond و همکاران⁽⁷⁾ مراحل آمادگی برای تغییر شامل ناآماده، مردد، آماده، نگهداری و عود می‌باشد. این مدل برای ایجاد تغییر در رفتارهای زیستی به کار می‏رود. در این مدل شیوه‏های متفاوت درمانی برای افراد در مراحل مختلف جهت تغییر رفتار نیاز است و با استفاده از این مدل شیوه برخورد، متناسب با مرحله فرد انتخاب می‏شود. همچنین زمان بیشتری برای گروه‏های آماده نسبت به گروه ناآماده صرف می‏شود.

در تحقیقاتی که تاکنون اثر مشاوره ترک سیگار را در محیط دندانپزشکی نشان می‏دهند از ابزاری که مرحله بیمار در چرخه تغییر و میزان دانش و نگرش را نشان دهد، استفاده نشده است.⁽⁸⁾

تحقیق حاضر با هدف تهیه پرسشنامه دانش، نگرش و تشخیص مرحله بیمار سیگاری در چرخه تغییر در مراکز دندانپزشکی و بررسی روایی صوری و محتوایی و پایایی آن انجام گردیده است.

مواد و روش‏ها

در ابتدا پس از مروری بر مطالعات پیشین، پرسشنامه‏ای حاوی 58 سوال توسط محققان طراحی شد. پرسشنامه‏ای حاوی 3 سؤال دموگرافیک (سن، جنس، میزان تحصیلات)، 16 سوال در مورد تاریخچه مصرف تنباکو (سوالات 1 تا 16)، 5 سوال برای تعیین مرحله تغییر (سوالات 51 تا 55)، 7 سوال برای بررسی دانش (سوالات 17 تا 23) و 27 سوال (سوالات 24 تا 50) برای بررسی نگرش (با مقیاس لیکرت 5 گزینه‏ای شامل کاملاً موافقم، موافقم، نظری ندارم، مخالفم، کاملاً مخالفم با امتیازهای 1-2-3-4-5) طراحی شد.

در مرحله بعد پایایی  (Reliability) و روایی محتوایی (Content validity) کمی و کیفی پرسشنامه برای حیطه‏های دانش، نگرش و مرحله تغییر به صورت زیر مورد بررسی قرار گرفت.

در بررسی روایی صوری از دو روش کمی و کیفی استفاده گردید. تعیین روایی صوری کیفی در یک پانل 10 نفره تخصصی با حضور متخصصین سلامت دهان و دندان (6 نفر)، کنترل دخانیات (2 نفر) و سلامت عمومی (2 نفر) برای یافتن سطح دشواری، میزان عدم تناسب، ابهام­ عبارات و یا وجود نارسایی در معانی کلمات انجام گرفت که نظرات آنان به صورت تغییراتی جزئی در پرسشنامه اعمال شد.

برای تعیین کمّی روایی صوری، Impact score هر سوال محاسبه شد. ابتدا برای هریک از 55 آیتم ابزار، طیف لیکرتی 5 قسمتی در نظر گرفته شد: امتیاز کاملاً موافقم (امتیاز 5)، موافقم (امتیاز 4)، نظری ندارم (امتیاز 3)، مخالفم (امتیاز 2) و کاملاً مخالفم (امتیاز 1). سپس پرسشنامه جهت تعیین روایی در اختیار 20 بیمار سیگاری قرار گرفت. پس از تکمیل پرسشنامه توسط گروه هدف، با استفاده از فرمول روش تأثیر آیتم، روایی صوری محاسبه شد.        (Impact Score=Frequency(%)×Importance)

در بررسی کیفی روایی محتوا از 5 نفر از متخصصین دندانپزشکی درخواست ‌شد پس از مطالعه دقیق ابزار، دیدگاه­های اصلاحی خود را به صورت کتبی ارائه نمایند. همچنین تاکید شد که در ارزیابی کیفی روایی محتوا، موارد رعایت دستور زبان، استفاده از کلمات مناسب، اهمیت سوالات، قرارگیری سوالات در جای مناسب خود، زمان تکمیل ابزار طراحی شده را مدنظر قرار دهند.

پس از جمع­آوری نظرات متخصصین، تغییرات لازم در ابزار مورد توجه قرار گرفت، سپس برای ارزیابی کمی روایی محتوا و جهت اطمینان از این که مهم­ترین و صحیح­ترین محتوا (ضرورت سوال) انتخاب شده است، نسبت روایی محتوا (Content validity ratio) و برای اطمینان از اینکه سوالات ابزار به بهترین نحو جهت اندازه­گیری محتوا طراحی شده، از شاخص روایی محتوا (Content validity index) استفاده شد. جهت تعیین روایی محتوایی پرسشنامه، به 14 نفر از متخصصین در رشته‏های سلامت دهان و دندانپزشکی اجتماعی (6 نفر)، متخصص بیماری‏های پریودونتال (2 نفر)، سلامت عمومی (2 نفر)، کنترل دخانیات (2 نفر) و روانشناس (2 نفر) ارسال و از آنان درخواست شد که درخصوص هر یک از 55 سوال ابزار به صورت «ضروری است»، «ضروری نیست ولی مفید است» و «ضرورتی ندارد»، پاسخ دهند. پاسخ‏ها براساس فرمول CVR (Content Validity) محاسبه و با جدول Lawshe⁽⁹⁾ انطباق داده شد. اعداد بالاتر از 59/0 مورد قبول واقع شد.

پس از تعیین و محاسبه CVR، بررسی  CVI (Content Validity Index) بر اساس شاخص روایی محتوای Waltz and Basel⁽¹⁰⁾ صورت گرفت. بدین منظور مجدداً پرسشنامه جهت محاسبه CVI به 15 نفر از متخصصین ذکر شده داده شد و از آنان خواسته شد که در مورد هر یک از 55 سوال، سه معیار زیر را بر اساس طیف لیکرتی چهار قسمتی اظهار نظر نمایند: مربوط بودن، ساده بودن و واضح بودن. (مثلاً 1: غیرمرتبط، 2: تاحدودی مرتبط، 3: مرتبط و 4: کاملاً مرتبط). بدین منظور امتیاز CVI به وسیله مجموع امتیازات موافق برای هر آیتم که رتبه 3 و 4 (بالاترین نمره) کسب کرده‏اند بر تعداد کل رای­دهندگان محاسبه خواهد شد. در این مطالعه با استفاده از فرمول CVI شاخص روایی محتوا محاسبه شد.⁽¹¹⁾ پذیرش آیتم‏ها براساس نمره CVI بالاتر از 79/0 بود.⁽¹¹⁾

پس از ارزیابی روایی، جهت بررسی پایایی پرسشنامه از تست آزمون-آزمون مجدد که نشانگر قابلیت تکرارپذیری یک شاخص است استفاده شد؛ بدین ترتیب بیان می­شود که نتایج اندازه­گیری یک کمیت در یک نمونه اما در دو زمان مختلف تا چه حد با هم همخوانی دارد.

برای این منظور نسخه روا شده پرسشنامه به بیست بیمار سیگاری داده شد؛ سپس سه هفته بعد از آنها خواسته شد تا مجدداً پرسشنامه‏ها را پر کنند. از روش آلفا–کرونباخ جهت تایید پایایی استفاده شد.⁽¹²⁾

یافته‏ ها

نتایج Impact score حاکی از آن بود که تمامی سوالات به جز سوال 7، نمره مساوی یا بیشتر از 5/1 داشتند، بنابراین در پرسشنامه گنجانده شدند.

نتایج CVI حاکی از آن بود که تمامی سوالات به جز سوال 7 و 17 نمره CVI بالاتر از 79/0 داشتند و لذا مناسب تشخیص داده شدند. سوال 17 نمره CVI بین 79/0 تا 70/0 داشت، که بدان معنی بود که به اصلاح و بازنگری نیاز داشت و سوال 7، نمره CVI کمتر از 70/0 داشت که غیرقابل قبول بود. آیتم­ نیازمند اصلاح در سوال 17 به صورت «سیگار کشیدن من اثر مخرب روی سلامت دهان و دندان افراد خانواده‏ام که در معرض دود سیگار هستند، دارد.» اصلاح شد و مقدار CVI از 73/0 به 93/0 ارتقا یافت.

نتایج CVR حاکی از آن بود که تمامی سوالات به جز سوال 7 مساوی یا بزرگتر از عدد جدول Lawshe (62/0) بود. این مطلب حاکی از آن بود که سوالات ضروری و مهم در این ابزار به کار گرفته شده بود.

میزان ICC برای کل پرسشنامه 88/0 به دست آمد که برای بخش‏های مختلف پرسشنامه از 68/0 تا 89/0 متغیر بود که در محدوده قابل قبول قرار داشت.⁽¹¹⁾ میزان ضریب اعتماد با روش آلفای کرونباخ برای بخش دانش 89/0 و برای بخش نگرش 94/0 محاسبه شد. در نهایت با حذف سوال 7، ابزار به صورت پرسشنامه­ای با 56 سوال آماده شد.

جدول 1 : شاخص روایی محتوای پرسشنامه توسط نسبت روایی محتوا CVR و شاخص روایی محتوا CVI، قبل و بعد از اصلاح و بازنگری سوالات پرسشنامه

 بحث