مقدمه

عملکرد نظام های آموزشی وسیله ای برای پاسخگویی به مشکلات فرهنگی جامعه می باشد. با توجه به اینکه نظام آموزشی در آموزش عالی وظیفه مهم تربیت نیروی انسانی متخصص را برعهده دارد،­  لازم است در طراحی، اجرا و ارزیابی فعالیتهای آن از مطلوب ترین شیوه ها استفاده شود.⁽¹⁾ ارزشیابی روندی است که با استفاده از روشهای کمی و کیفی علمی، درجهت درک، قضاوت و ارتقاء فعالیت های آموزشی به کار گرفته می شود.⁽²⁾ رشته دندان پزشکی به عنوان یکی از رشته های مهم علوم پزشکی، توام با کسب مهارت های نظری و عملی متعدد است. ارتقاء کیفیت آموزش این رشته،­  در ارتقاء و ضعیت سلامت دهان و دندان افراد و در نهایت جامعه،­  اثر مستقیم خواهد داشت.⁽³⁾ در این راستا،­  بازنگری کوریکولوم دندانپزشکی مورد تاکید قرار گرفته است و اخیرا هم بازنگری شده و تغییرات عمده ای در آن ایجاد شده است.^(4،5)

کوریکولوم یا برنامه درسی، برنامه ای است که در آن برنامه ریزان آموزشی، پس از تعیین و اولویت بندی نیازهای عمومی و نیازهای فراگیران، پیامدهای آموزشی  و اهداف یادگیری را تدوین می کنند، محتوای آموزشی تهیه می نمایند و روش ها و شیوه های آموزشی، ارزشیابی و بازخورد را انتخاب می نمایند،­  که تمام این موارد را در قالب انواع کوریکولومهای آموزشی ارائه می دهند.⁽⁶⁾ هدف از کوریکولوم اندودانتیکس،­  آموزش نظری و عملی به دانشجویان به نحوی است که پس از فارغ التحصیلی با روش های پیشگیری از درگیر شدن پالپ، تشخیص دندان های نیازمند درمان های اندودانتیک، طرح درمان صحیح و اصول این درمان ها آشنایی کامل داشته باشند و بتوانند درمان های اندودانتیک را در موارد غیر پیچیده باتوجه به شواهد علمی معتبر، به نحو احسن انجام دهند، در قبال کار خود احساس مسولیت داشته باشند، با بیماران به نحو صحیحی ارتباط برقرار کنند و موارد پیچیده را ارجاع دهند.⁽⁷⁾

هرم یادگیری میلر،­  یکی از روش های ارزیابی عمکرد بالینی فارغ التحصیلان و دانشجویان رشته­های پزشکی می­باشد و بر اساس اهداف آموزشی، شیوه­های مختلف ارزیابی را در سطوح متفاوت از نظر حیطه­های یادگیری (شناختی، نگرشی و عملکردی) طبقه­بندی نموده و متناسب با هر سطح، روش­های سنجش و ارزیابی متفاوتی را مورد بحث قرار می دهد.  این هرم دارای چهار سطح است که به ترتیب از پایین به بالا شامل موارد زیر است: Knows (می داند) که ارزیابی آن با استفاده از آزمون های نوشتاری مثل سوالات تشریحی و چند گزینه ای انجام می شود، Knows how (می داند چگونه باید آن عمل را انجام دهد) که ارزیابی آن نیز با استفاده از آزمون های نوشتاری انجام می شود،Shows how (چگونگی انجام آن‌را نشان می دهد) که آزمون های متناسب با آن شامل ارزیابی های بالینی و عملی مانند معاینه بالینی و آزمون بالینی ساختارمند عینی(OSCE) می باشد و Does (عملا آن را انجام می‌دهد) که ارزیابی آن با استفاده از مشاهده مانند چک لیست، مشاهده و گزارش بیمار، کارپوشه و ارزیابی توسط همتایان(Peer) صورت می‌پذیرد. هرم میلر جایگاه مهمی در متدهای ارزیابی بالینی دانشجویان و دانش آموختگان گروه های مختلف پزشکی دارا می‌‌‌‌‌باشد.^(8،9)

متولیان امر آموزش با ارزیابی در مورد همخوانی محصولات برنامه با اهداف مورد نظر، قضاوت می‌کنند. نارضایتی نسبت به هر جنبه از برنامه (به عنوان مثال عملکرد دانش آموختگان در شرایط بالینی) میتواند منعکس کننده طراحی و اجرای ناقص، ارزیابی نادرست نیازها یا مجموعه ای از اطلاعات فوق باشد.⁽¹⁰⁾

عملکرد دانش آموختگان دوره دندانپزشکی عمومی که در مطب های خصوصی و یا کلینیک های دندانپزشکی خصوصی و دولتی مشغول به کار هستند، خصوصا در سال های ابتدایی بعد از فارغ التحصیلی حائز اهمیت بسزایی می‌باشد و میزان یادگیری و نحوه عملکرد آنها در درمان های ریشه انجام شده بر اساس آنچه در کوریکولوم آموزشی اندودنتیکس آموزش دیده اند، باید مورد ارزیابی و بازبینی قرار گیرد. هرم میلر یکی از اصلی ترین و کاربردی ترین روش های ارزیابی بالینی دانش آموختگان گروه های پزشکی می باشد.^(11،12) با توجه به جست و جوهای صورت گرفته ، برآن شدیم تا در این مطالعه به بررسی یادگیری سرفصل های اندودانتیکس مربوط به کوریکولوم دوره عمومی در فارغ التحصیلان دندانپزشکی دانشکده های منتخب ایران (ارومیه، تبریز ، اردبیل و تهران) براساس هرم یادگیری میلر بپردازیم.

مواد و روش ها

 این مطالعه­  توصیفی-مقطعی،­ پس از تایید پژوهش در کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی ارومیه با کد اخلاق IR.UMSU.REC.1400.019 و با پایبندی کامل به موازین اخلاقی انجام گرفت. نام دندانپزشکان ثبت نگردید و به هر شرکت کننده یک کد اختصاص داده شد. دندانپزشکان عمومی فارغ التحصیل شده در یک سال اخیر از دانشکده های دندانپزشکی ارومیه، تبریز ، اردبیل و علوم پزشکی تهران وارد مطالعه شدند. برای محاسبه حجم نمونه با استفاده از فرمول  ⁽¹³⁾ ، با جایگذاری اعداد در سطح 05/0، تعداد 54 نفر مورد بررسی قرار گرفت.

معیارهای ورود به مطالعه شامل فارغ التحصیلی در یکسال اخیر، مشغول به کار بودن در مطب­های خصوصی و یا کلینیک­های دندانپزشکی خصوصی و دولتی و تمایل به شرکت در مطالعه و معیارهای خروج نیز بهداشت کاران دهان و دندان پزشکان تجربی که مهارت­های عملی را در گذشته فرا گرفته­  بودند، بود.  در این پژوهش از یک پرسشنامه محقق ساخت جهت جمع­آوری اطلاعات استفاده شد، که دارای 36 سوال بود که 6 سوال جمعیت شناختی، 15 سوال در حیطه Knows  و 15 سوال در حیطه know how  بود و به دلیل مقارن شدن جمع­آوری اطلاعات این پژوهش با همه­گیری ویروس کرونا، به صورت الکترونیک و با استفاده از امکانات پرس‌آنلاین طراحی و توزیع شد. بـرای ارزیابیContent validity (روایی محتوا) پرسشنامه، به این ترتیب عمل شد که پرسشنامه یاد شده در اختیار 3 نفر اندودانتیست (عضو هیات علمی) دانشکده دندان پزشکی ارومیه قـرار داده و از ایشان خواسته شد که در رابطه با هر پرسش طراحی شده نظر خود را به صورت مناسب، کاملا مناسب، نامناسب، کاملا نامناسب بیان کنند. پس از گردآوری برای هـر پرسـش توسـط کارشـناس آمـار، روایی تعیین گردید و پرسش هایی که بیشتر از 50 درصـد پاسـخ‌دهندگان آن را مناسب و یا کاملا مناسب تشخیص  دادند، در پرسشنامه گنجانده شد. سپس این پرسشنامه ابتدایی، برای تعیین پایایی به  تعدادی دندانپزشک عمومی که در یکسال اخیر فارغ التحصیل شده و بصورت تصادفی از دانشکده های دندانپزشکی ارومیه، تبریز ، اردبیل و تهران انتخاب شدند، ارسال شد و از ایشان خواسته شـد که به پرسش های پرسشنامه جواب دهنـد. دوبـاره پـس از 15-20  روز، پرسشنامه ها به همان دندانپزشکان داده شـد تـا بـه پرسـش هـای پرسشنامه جواب دهند. پس از گردآوری پرسشنامه های یاد شده در هـر دو مرحله، پرسشنامه ها در اختیار متخصص آمـار قرار داده شد و پایایی پرسشنامه بـا اسـتفاده از ضریب آلفای کرونباخ بدست آمد.

مشخصا امکان بررسی حیطه Shows how (چگونگی انجام آن ‌را نشان می دهد) بدلیل مشکلات و موانع موجود از جمله همه گیری ویروس کرونا وجود نداشت.  سوالات بخش های Knows و Knows how ، ۱۵پرسش بوده و پاسخ درست 1 نمره و پاسخ نادرست نمره صفر داشت. به منظور تجزیه و تحلیل نتایج Dose  از پژوهش Mokhtari و همکاران⁽¹⁴⁾ ، استفاده شد. جهت بررسی کیفیت پرکردگی ریشه، تمام کلیشه های رادیوگرافی توسط دو متخصص درمان ریشه و به طور جداگانه مورد ارزیابی قرارگرفت و فرمهایی که از قبل طراحی شده بود، تکمیل گردید. ویژگی­های مورد ارزیابی شامل طول، تراکم و تقارب پرکردگی بود که این ویژگی­ها به شکل زیر تعریف شدند:

 طول مناسب: طول پرکردگی که بین 0 تا 2 میلیمتر از اپکس رادیوگرافیک فاصله داشته باشد.

 طول کوتاه: وقتی‌که محل ختم پرکردگی کانال بیش از 2 میلیمتر از اپکس رادیوگرافیک فاصله داشته باشد.

طول بلند: وقتی که ماده پرکننده کانال از اپکس رادیوگرافیک بیرون آمده است.

 همچنین تراکم پرکردگی، وقتی مناسب تشخیص داده شد که در کل پرکردگی حباب بین توده گوتاپرگا و دیواره­های کانال وجود نداشته باشد و تقارب، وقتی مناسب تشخیص داده شد که ماده پرکردگی از کرونال به سمت اپیکال تقارب یکنواختی داشته و از فرم ریشه تبعیت کند. خطاهایی نظیر ایجاد لج،transportation  Apical، انواع سوراخ شدگی­ها   (Perforations ) و شکستگی وسیله نیز ثبت شد. لج وقتی تشخیص داده می­شد، که پرکردگی ریشه حداقل 1 میلیمتر کوتاه­تر از طول کارکرد اولیه و از مسیر اصلی کانال منحرف شده باشد. سوراخ­ شدگی فورکا وقتی که بیرون زدگی ماده پرکننده در بین ریشه­های دندانهای چند ریشه دیده می­شد، تشخیص داده می­شد. استریپ پرفوریشن وقتی تشخیص داده می­شد که بیرون­زدگی ماده پرکننده روی دیواره خارجی ریشه مزیوباکال دندان­های مولر ماگزیلا، ریشه مزیال مولرهای مندیبل و ریشه­های سایر دندانها دیده می‌شد.  وجود وسیله شکسته با دیدن قسمتی از وسیله در داخل کانال یا خارج از انتهای اپیکال کانال تشخیص داده می­شد. کیفیت رادیوگرافیک عکس­های پایان کار تحت رتبه­بندی قرار گرفته و به چهار رتبه تقسیم شدند:

عالی( رتبه اول): طول، تراکم و تقارب مناسب باشد. خوب (رتبه دوم): دو مورد از خصوصیت طول، تراکم و تقارب مناسب را داشته باشد. متوسط(رتبه سوم): یک مورد از خصوصیت طول، تراکم و تقارب مناسب را داشته باشد. ضعیف( رتبه چهارم): هیچکدام از خصوصیات بالا مناسب نباشد.

درصورت اختلاف نظر در دو ارزیابی انجام شده، متخصص اندودانتیکس سوم عکس پایان کار را مورد بررسی قرار داده و توافق دیدگاه سوم با نظر هر یک از دو متخصص اندودانتیکس دیگر، به عنوان نظر اصلی ثبت شد.

گردآوری اطلاعات به صورت غیرحضوری و از طریق ارسال پرسشنامه با استفاده از اینترنت یا تماس با دندانپزشکان در فضای مجازی بود، که پس از توضیح در خصوص تکمیل پرسشنامه و هدف از تکمیل آن، از دندانپزشک خواسته شد تا نسبت به تکمیل و ارسال آن اقدام نماید. برای تکمیل پرسشنامه­ها از دندانپزشکان کسب اجازه  شد و پرسشنامه های بی نام و اطلاعات ارایه شده، محرمانه بررسی گردید. همچنین برای تهیه­ی فهرست دندانپزشکان فارغ التحصیل در یک سال اخیر از طریق تماس با اداره آموزش دانشکده­های دندانپزشکی ارومیه، تبریز ، اردبیل و تهران اقدام شد و فهرستی از دندانپزشکان فعال، تهیه و بر پایه­ی همین فهرست مراجعه انجام پذیرفت.

برای تحلیل داده­های این پژوهش از نرم­افزار  SPSS نسخه 17 استفاده شد و تجزیه و تحلیل داده­ها در دو بخش توصیفی و استنباطی انجام شد که آمار توصیفی در قالب جداول فراوانی، میانگین و انحراف معیار بود و آمار استنباطی در قالب آزمون کولموگروف-اسمیرنوف، آزمون­های مقایسه میانگین و ضریب همبستگی بود. برای بررسی نرمال بودن توزیع داده ها از آزمون کولموگروف-اسمیرنوف، برای متغیرهای جنس، سابقه کار کلینیکی، سابقه کار بعد از فارغ التحصیلی و شرکت در دوره های بازآموزی از آزمون من‌ویتنی و برای بررسی محل تحصیل و مدت زمان فارغ التحصیلی از آزمون ویلکاکسون استفاده شد. مقدار P-value کمتر از 05/0 به عنوان سطح معنی داری در نظر گرفته شد.

 یافته ها

از 54 نفری که در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفتند 7/53 درصد (29 نفر) مرد و  3/46 درصد (25 نفر) زن بودند. 5/31 درصد(17 نفر) از افراد شرکت کننده در این مطالعه در ارومیه، 13 درصد(7 نفر) در اردبیل، 8/27 درصد (15 نفر) در تبریز و همین تعداد در تهران تحصیل کرده بودند. از بین دندانپزشکانی که در این طرح شرکت داشتند، 5/31 درصد (17نفر) قبل از فارغ التحصیلی به کار کلینیکی مشغول بودند، در حالیکه 5/68 درصد (37 نفر) هیچ تجربه کار کلینیکی  نداشتند. هم چنین 5/18 درصد (10 نفر) از دندانپزشکان عنوان کردند که قبلا در در باز آموزی­های مرتبط با درمان ریشه شرکت کرده­اند. بیشینه مدت زمان کار بعد از فارغ­التحصیلی، 11 ماه بود و سابقه کار کلینیکی کمتر از یک ماه نیز وجود نداشت. میانگین سابقه کار کلینیکی برابر با 628/2±33/6 ماه بود.

چنانچه در جدول ۱ مشاهده می شود ، آلفای کرونباخ حیطه های مختلف، نشان‌دهنده پایایی مناسب پرسشنامه بود.

 یافته ها در خصوص نمرات حیطه های مورد مطالعه نشان داد که در هر دو حیطه، کمینه نمره اکتسابی3  و بیشینه نمره اکتسابی 15 می­باشد. در حیطه Knows، میانگین 112/4بدست آمد و در   خصوص Knows how نیز میانگین 061/4±13/7 یافت شد.

از مجموع 54 نفری که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند، 17 نفر دارای سابقه کار کلینیکی و 37 نفر فاقد سابقه کار کلینیکی بودند، که میانگین رتبه  افراد دارای تجربه کار کلینیکی در هر دو حیطه  Knows how و  Knows، 46 بوده و از افراد فاقد تجربه که میانگین رتبه آنها 19 است، بیشتر بود. با توجه به 001/0p= در هر دو حیطه می‌توان نتیجه‌گیری کرد میزان یادگیری دندان‌پزشکانی که قبلا سابقه کار کلینیکی داشته اند در حیطه Knows  و Knows how به صورت معناداری از دندانپزشکانی که چنین تجربه ای نداشتند، بیشتر بود.   

از بین 54 شرکت کننده ، 10 نفر سابقه شرکت در دوره­های بازآموزی اندودانتیکس را داشتند که میانگین رتبه این افراد در حیطه Knows 4/46 بوده و بیشتر از 44 نفری بود که این دوره­ها را سپری نکرده­ بودند(001/0p=). این در حالی است که در حیطه Knows how ، میانگین رتبه دندانپزشکان دارای سابقه شرکت در بازآموزی 75/45 و بیشتر از دندان‌پزشکان فاقد سابقه بود.

 با توجه به سطح معناداری (001/0p=) در هر دو حیطه می‌توان نتیجه‌گیری کرد که میزان یادگیری دندان‌پزشکانی که قبلا سابقه شرکت در دوره‌های بازآموزی مرتبط با درمان ریشه (اندودانتیکس) را داشته اند در حیطه Knows و knows how به صورت معناداری از افرادی که چنین تجربه‌ای نداشته‌اند، بیشتر بود.

از مجموع 54 نفری که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفتند، 19 نفر دارای سابقه کار زیر پنج ماه و 35 نفر دارای سابقه کار بیش از 5 ماه بعد از فارغ­التحصیلی بودند که میانگین رتبه افراد دارای تجربه کار کمتر از 5 ماه در حیطه   Knows، 61/22 درمقابل  16/30 با سابقه کار بیش از 5 ماه بود. (۰۸۸/۰p=)  در حیطه  Knows how ، نیز میانگین رتبه افراد با سابقه کار زیر 5 ماه 47/23 در مقابل 69/29 در افراد با سابقه بالای 5 ماه بود. با توجه به سطح معناداری  (۱۶۱/۰p=) و (088/۰p=) در هر دو حیطه می‌توان نتیجه‌گیری کرد، میزان یادگیری دندانپزشکانی که کمتر یا بیشتر از 5 ماه سابقه کار بعد از فارغ­التحصیلی  داشته‌اند در هر دو حیطه مورد بررسی اختلاف معناداری با یکدیگر نداشتند.

جدول 2 نتایج میزان یادگیری در حیطه Knows how و Knows بر حسب محل تحصیل را نشان می دهد. با توجه به نتایج به دست آمده از آنجایی‌که برای حیطه Knows (428/۰p=) و در حیطه Knows how (144/۰p=) می‌باشد، لذا می‌توان نتیجه­گیری کرد که محل فراغت از تحصیل ارتباط معناداری با میزان یادگیری در دو حیطه نداشت.

همچنین در خصوص میزان یادگیری در حیطه های مورد بررسی بر حسب جنس، نتایج این مطالعه نشان داد که اگرچه میانگین رتبه مردان در هر دو حیطه بیشتر از زنان بود، ولی از آنجایی که در حیطه Knows (075/0p=)  و در حیطه how  Knows (145/0p=) است، لذا می‌توان نتیجه‌گیری کرد که  جنسیت ارتباط معنی داری با میزان یادگیری نداشت.

 به منظور بررسی تاثیر مدت زمان فارغ التحصیلی بر نمره اکتسابی از آزمون کروسکال–والیس  استفاده شده است،  که نتایج آن در جدول 3 ارائه شده است.

همچنین مشغول به کار بودن در حین تحصیل، تاثیر معنی داری بر میزان یادگیری در حیطهDoes  نداشت (585/0=P).

از سوی دیگر، تاثیر شرکت در دوره های بازآموزی اندودانتیکس بر میزان یادگیری در این حیطه مورد ارزیابی قرار گرفت و نتایج نشان داد که که شرکت در دوره­های بازآموزی  بر کارایی دندان پزشکان تاثیر مثبت داشته است (025/0 = P).

جدول 2. توزیع فراوانی و میانگین رتبه نمره در دو حیطه Knows و knows how به تفکیک محل فارغ التحصیلی

جدول 3. توزیع فراوانی و میانگین رتبه ی یادگیری در حیطه Dose بر حسب مدت زمان بعد از فارغ التحصیلی

بحث

 این مطالعه، با هدف تعیین یادگیری سرفصل­های اندودانتیکس مربوط به کوریکولوم دوره عمومی در فارغ التحصیلان دانشکده­های دندانپزشکی منتخب ایران براساس هرم یادگیری میلر صورت گرفت و نشان داد داشتن تجربه کار کلینیکی و یا شرکت در دوره های بازآموزی منجر به بهبود یادگیری دندانپزشکان مشغول به کار می شود. از 54 نفری که در این مطالعه مورد بررسی قرار گرفتند، 7/53 درصد مرد و  3/46 درصد زن بودند، که 5/31 درصد از ارومیه، 13 درصد در اردبیل، 8/27 درصد در تبریز و همین تعداد از تهران فارغ­التحصیل شده بودند. از بین دندانپزشکانی که در این طرح شرکت داشتند؛ 5/31 درصد

قبل از فارغ التحصیلی به کار کلینیکی مشغول بودند در حالیکه 5/68 درصد هیچ تجربه کار کلینیکی نداشته­اند. در پایان 5/18 درصد از دندانپزشکان عنوان کردند که قبلا در باز آموزی­های مرتبط با درمان ریشه شرکت کرده­اند.

نتایج به دست آمده نشان داد که میزان یادگیری دندان‌پزشکانی که قبلا سابقه کار کلینیکی داشته­اند، در حیطه Knows و Knows how به صورت معناداری از دانشجویانی که چنین تجربه­ای نداشته­اند، بیشتر بود. در مطالعه Levy و همکاران ⁽¹⁵⁾ 240 نفر دندانپزشک شرکت کننده (میزان پاسخ­دهی 45%) بیان داشتند که آموزش­هایی را که در دانشگاه کسب نموده­اند جهت انجام اعمال دندانپزشکی، کافی احساس می­کردند. از سوی دیگر، فارغ التحصیلان انتظار تأکید بیشتری را بر روی زمینه­های اورژانس، ارتباط اجتماعی، اداره مطب، پروتز ثابت، جراحی و پریودنتیکس داشتند. در هماهنگی با نتایج حاصل شده، براساس نتایج مطالعه Greenwood و همکاران ⁽¹⁶⁾ ، اکثر شرکت کنندگان در یک دوره کوتاه مدت آموزشی اظهار داشتند که در 69% توانمندی ها ازقبیل ترمیمی، معاینه، تشخیص، طرح درمان، بی حسی موضعی و جرمگیری صلاحیت لازم را کسب نموده­اند. هم چنین در زمینه­هایی مثل مدیریت شخصی و مالی، انجام بیوپسی بافت نرم و کنترل و درمان دردهای دهانی-صورتی مزمن کمترین آمادگی گزارش شد.

نتایج این مطالعه نشان داد که میزان یادگیری دانشجویانی که کمتر یا بیشتر از 5 ماه سابقه کار بعد از فارغ­التحصیلی داشته­اند، در حیطه Knows و Knows how اختلاف معناداری با یکدیگر نداشتند، که نشان می­دهد سابقه کار بر روی یادگیری این مهارت­ها تاثیر چندانی ندارد و یک دندانپزشک با شرکت در یک دوره می­تواند نتایجی را کسب نماید که شاید در طول ماه­ها کار نتواند کسب نماید. در همین راستا، Murary و همکاران ⁽¹⁷⁾ ، نشان دادند که شرکت‌کنندگان پس از ماه­ها کار در کلینیک در یک دوره آموزشی اذعان کردند که،  62% در زمینه آماده سازی کراون، 32% در زمینه آماده سازی ونیرها و 19% در زمینه آماده سازی  بریج ها تجربه کلینیکی کافی را کسب نموده‌اند. هم چنین 46% پاسخ دهندگان بیان کردند که توانایی درمان کیس ارتودانتیک ساده با اپلاینس های متحرک را دارا هستند. در مطالعه Verrijt و همکاران ⁽¹⁸⁾ در هلند در مورد نظر دندانپزشکان نسبت به تحصیل خود ، همه افراد معقتد بودند که دراکثر زمینه­ها از قبیل ترمیمی، پریودنتولوژی، پروتز ثابت و رادیولوژی جهت ورود به محیط کار به میزان کافی آماده شده اند، هر چند که در زمینه هایی از قبیل پیشگیری و کنترل عفونت، درمان بیماران با مشکلات سیستمیک و مدیریت بیماران معلول و مضطرب آموزش کمتری دیده­اند. تقریبا تمامی شرکت کنندگان معتقد بودند که تجربه کافی در حین آموزش دندان پزشکی برای شروع حرفه دندانپزشکی به صورت مستقل کسب نموده اند. هم چنین مقایسه با فارغ التحصیلان مرکز آکادمیک دندانپزشکی آمستردام نشان داد که در هر دو مورد ضعیف ترین بخش ها  ایمپلنتولوژی و مدیریت عملی بود.

با توجه به نتایج این مطالعه، محل فراغت از تحصیل ارتباط معناداری با میزان یادگیری نداشت که این نشان از یکسان بودن سطح معلومات دانشجویان دندانپزشکی در سراسر کشور است. همچنین از آنجایی که دانشجویان عموما به دلیل ملاحظاتی که در کنکور ورودی وجود دارد، محل تحصیل خود را انتخاب نمی­کنند، لذا یک همگنی بین دانشگاه­ها از لحاظ سطح دانش دانشجویان حاضر وجود داشت. نتایج مطالعه Ozer و همکاران ⁽¹⁹⁾  در ترکیه، نشان داد که تقریبا نصف دانشجویان (۱/%۵۱) تحصیل دندانپزشکی را با میل شخصی خود انتخاب کردند. در عین حال ۴/۶۴% دانشجویان تحصیل در رشته دندانپزشکی را توصیه نمی کردند. اکثر دانشجویان (7/88 %) به جز زمینه های جراحی، ارتودانتیکس و اندودانتیکس در سایر حیطه ها خود را توانمند احساس می کردند، ولی شکایت اصلی آنها در ارتباط با آموزش ناکافی در زمینه های اورژانس و درمان بیماران با مشکلات سیستمیک بود. ۲/۴۲%  دانشجویان از روش های آموزشی اساتید خود راضی نبودند. این درصد در خصوص مربیان آموزشی بیشتر و به میزان ۱/۵۱% بود. بیشتر از نصف دانشجویان اظهار کردند که در زمینه یادگیری عملی مشکلات عدیده ای دارند.

محدودیت های این مطالعه شامل مواردی ازقبیل حجم نمونه کم، سوگیری خودگزارشی و محدودیت تعداد دانشگاه های مورد مطالعه به چهار دانشگاه بود. در خصوص پژوهش های آینده پیشنهاد می­گردد یادگیری سرفصل­های اندودنتیکس بین دانشگاه­های مختلف در نقاط مختلف کشور مورد بررسی قرار گیرد و یادگیری سرفصل­های اندودنتیکس در ایران با استاندارد­های بین­المللی مقایسه شود. همچنین پیشنهاد می­شود یادگیری سرفصل­های اندودانتیکس در ایران بین دندانپزشکان متخصص به صورت جداگانه بررسی شود.

نتیجه گیری

بر اساس نتایج این مطالعه، داشتن تجربه کار کلینیکی و یا شرکت در دوره های بازآموزی منجر به بهبود یادگیری دندانپزشکان مشغول به کار در حیطه درمان های کانال ریشه می شود. یافته های این مطالعه لزوم بازنگری کوریکولوم اندودانتیکس و اصلاح و بهبود سرفصل های مربوطه جهت یادگیری هرچه بهتر دانشجویان دوره عمومی دندانپزشکی را نشان می دهد.

تشکر و قدردانی

این مقاله از پایان نامه دندان پزشکی عمومی با شماره 10739 استخراج شده است. بدین وسیله از معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه جهت حمایت های مالی این تحقیق، تشکر و قدردانی می گردد.

تضاد منافع

تمامی نویسندگان اظهار می دارند که هیچ گونه تعارض منافعی در این پژوهش وجود ندارد.