مقدمه

باورهای شبه‌علمی و خرافی به مجموعه‌ای از تصورات نادرستی اشاره دارند که فاقد پشتوانه علمی معتبر بوده و بیشتر بر پایه سنت‌ها، تجربه‌های فردی یا انتقال شفاهی میان نسل‌ها شکل می‌گیرند. این باورها، به‌رغم نبود شواهد تجربی و فقدان اجماع علمی، در بسیاری از جوامع همچنان به‌عنوان واقعیت پذیرفته می‌شوند و می‌توانند بر نگرش‌ها و رفتارهای سلامت‌محور افراد اثر بگذارند.⁽¹⁾  دانش ناکافی درباره بیماری‌های دهان در کنار افسانه‌ها و باورهای ماندگار مرتبط با علت، سیر و پیامد این بیماری‌ها، آغاز و تداوم رفتارهای بهداشتی صحیح را دشوار می‌سازد.⁽²⁾

مطالعات پیشین نشان داده‌اند که باورهای نادرست درباره بهداشت و درمان‌های دندان‌پزشکی، مانعی جدی در مسیر پذیرش اقدامات پیشگیرانه و بهره‌مندی از مراقبت‌های علمی محسوب می‌شوند. این مسئله در کشورهای در حال توسعه که با محدودیت‌های آموزشی و زیرساختی مواجه‌اند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.⁽³⁾ شواهد موجود حاکی از شیوع قابل‌توجه این باورها در ایران است ⁽⁴⁾ و نکته قابل تأمل اینکه، این باورها صرفاً به گروه‌های کم‌سواد یا جوامع سنتی محدود نمی‌شوند؛ بلکه در میان دانشجویان علوم پزشکی و دندان‌پزشکی و حتی برخی دندان‌پزشکان نیز گزارش شده‌اند.^(5،6)

از منظر علمی، «باور شبه‌علمی» به باورهایی اطلاق می‌شود که در ظاهر بر شواهد و منطق استوار به نظر می‌رسند، اما فاقد ویژگی‌های بنیادین علم از جمله ابطال‌پذیری، تکرارپذیری و اتکا به شواهد معتبر هستند. چنین باورهایی غالباً از طریق استدلال‌های شهودی، برداشت‌های نادرست از پدیده‌های طبیعی یا اتکای بی‌پایه بر مرجعیت‌های غیرعلمی تقویت می‌شوند و می‌توانند پیامدهای منفی گسترده‌ای بر سلامت فردی و عمومی داشته باشند.^(7،8)

پایبندی به این باورها سبب نادیده‌گرفتن بیماری‌های دهان و تأخیر در دریافت درمان‌های ضروری شده و در نهایت به بروز عوارض زودهنگام، کاهش کیفیت زندگی و افزایش هزینه‌های درمان می‌انجامد.^(9،10)  برای مثال، برخی افراد همچنان بر این تصورند که جرم‌گیری موجب آسیب یا لق‌شدن دندان‌ها می‌شود یا درد دندان تنها با داروهای سنتی و خانگی قابل کنترل است؛ نگرش‌هایی که نه‌تنها مانع مراجعه به‌موقع می‌شوند، بلکه می‌توانند مشکلات دندانی را تشدید کنند.⁽¹⁰⁾

ریشه‌دار بودن این باورها در زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی نیز مقابله با آن‌ها را دشوارتر می‌سازد. هنگامی که چنین باورهایی بخشی از میراث فرهنگی جامعه تلقی شوند، شکستن چرخه انتقال میان نسل‌ها نیازمند برنامه‌های آموزشی ساختارمند، ارتقای سواد سلامت و اقدامات آگاه‌سازی هدفمند خواهد بود.⁽¹¹⁾

با توجه به نقش اساسی سلامت دهان در جنبه‌های جسمی، روانی و اجتماعی سلامت عمومی، مقابله با باورهای شبه‌علمی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ به‌ویژه آنکه وضعیت سلامت دهان نه‌تنها بر عملکردهایی همچون تغذیه و تکلم، بلکه بر اعتمادبه‌نفس و کیفیت حضور اجتماعی افراد اثرگذار است. از این رو، همچنان می‌توان گفت «سلامت دهان، آینه سلامت عمومی و کیفیت زندگی است.»⁽⁹⁾

پیش از انجام مطالعه حاضر، نیاز به شناسایی دقیق و منسجم باورهای شایع و نامعتبر مرتبط با سلامت دهان در جامعه ایران وجود داشت. در همین راستا، Rahmatzadeh Yousafabadi  و همکاران ⁽¹²⁾ ، در یک مطالعه کیفی با عنوان «گردآوری فهرست باورهای شبه‌علمی و نامعتبر ایرانیان درباره سلامت دهان» که در سال ۱۴۰۱ منتشر شد، طیف وسیعی از این باورها را شناسایی کردند. یافته‌های آن پژوهش مبنایی برای تدوین پرسش‌نامه محقق‌ساخته و تعیین گزاره‌های مورد سنجش در مطالعه حاضر فراهم آورد.

با توجه به کمبود مطالعات داخلی در این حوزه، بررسی شیوع و عوامل مرتبط با باورهای شبه‌علمی در جمعیت‌های مختلف می‌تواند مسیر طراحی مداخلات آموزشی و برنامه‌های ارتقای سلامت را روشن سازد. از این رو، مطالعه حاضر با هدف بررسی میزان شیوع این باورها و شناسایی عوامل جمعیت‌شناختی مرتبط با آن‌ها در میان مراجعان به مراکز بهداشت شهر مشهد در سال ۱۴۰۳ طراحی و اجرا شد.

مواد و روش‌ها

این مطالعه پس از دریافت تأییدیه کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی مشهد با کد IR.MUMS.DENTISTRY.REC.1403.101  اجرا شد. از تمامی شرکت‌کنندگان رضایت آگاهانه کتبی اخذ و اصول محرمانگی اطلاعات رعایت گردید.

این پژوهش به‌صورت پیمایشیِ مقطعیِ چندمرکزی با هدف سنجش باورهای شبه‌علمی و نامعتبر مرتبط با سلامت دهان در میان شهروندان مشهد در سال ۱۴۰۳ انجام شد. جامعه آماری شامل تمامی مراجعان بالای ۱۸ سال به مراکز جامع خدمات سلامت شهر مشهد بود. حجم نمونه ۳۸۴ نفر برآورد شد. نمونه‌گیری به‌صورت خوشه‌ای متناسب با حجم انجام گرفت؛ به این صورت که بر اساس جمعیت تحت پوشش هر یک از پنج منطقه بهداشتی شهر، تعداد مراکز منتخب تعیین شد و در هر مرکز، مراجعان به‌صورت تصادفی انتخاب و پرسش‌نامه تکمیل گردید.

ابزار گردآوری داده‌ها، پرسش‌نامه «سنجش باورهای شبه‌علمی و نامعتبر ایرانیان درباره سلامت دهان» بود که توسط Ranayi و همکاران ⁽¹³⁾ ،  طراحی و روایی و پایایی آن تأیید شده است. این پرسش‌نامه شامل دو بخش بود:

۱. اطلاعات دموگرافیک شامل جنس، سن، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، شغل، زمان آخرین مراجعه به دندان‌پزشکی، وضعیت مسکن، منطقه محل سکونت و نیز ثبت گزارش خوداظهار افراد از تعداد دندان‌های کشیده‌شده، پرشده و پوسیده‌شان

۲. بخش اختصاصی شامل ۲۱ سؤال برای سنجش میزان اعتقاد به باورهای نادرست در حوزه سلامت دهان و دندان. محتوای سؤالات بر اساس طیف گسترده‌ای از باورهای غلط شناسایی‌شده در جامعه ایرانی تدوین شد و موضوعاتی مانند علل پوسیدگی و بیماری‌های لثه، پیامدهای درمان‌های دندان‌پزشکی (از جمله جرم‌گیری و کشیدن دندان)، تأثیر بارداری بر سلامت دهان و همچنین درمان‌های سنتی یا خانگی را پوشش می‌داد. (پیوست 1)

شیوه پاسخ‌دهی به‌صورت طیف لیکرت (از «کاملاً موافقم» تا «کاملاً مخالفم») یا بله/خیر بود. حداقل نمره پرسش‌نامه ۰ (عدم باور به هیچ‌یک از باورهای شبه‌علمی) و حداکثر نمره ۲۱ (باور به تمامی باورهای شبه‌علمی مطرح‌شده) بود.

پرسش‌نامه مذکور بر اساس بررسی جامع ادبیات و شناسایی باورهای رایج در جامعه ایرانی تدوین شد. برای ارزیابی روایی محتوایی، پرسش‌نامه توسط گروهی از متخصصان دندان‌پزشکی و آموزش سلامت، بررسی و اصلاح شد. پایایی ابزار نیز در یک مطالعه مقدماتی از طریق ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد که مقدار آن 641/0 گزارش گردید و نشان‌دهنده پایایی قابل‌قبول ابزار بود.

در مطالعه حاضر، پرسش‌نامه به‌صورت حضوری و از طریق مصاحبه با شرکت‌کنندگان در مراکز جامع خدمات سلامت تکمیل شد. برای افراد بی‌سواد، پژوهشگر سؤالات را قرائت کرده و پاسخ‌ها بر اساس اظهارات فرد ثبت شد.

در این پژوهش، متغیرهای دموگرافیک (مانند سن، جنس، تحصیلات و شغل) به‌عنوان متغیرهای مستقل و نمره کل باورهای شبه‌علمی و شاخص DMFT  خوداظهار به‌عنوان متغیرهای وابسته در نظر گرفته شدند. اطلاعات مربوط به وضعیت سلامت دهان خوداظهار شامل تعداد دندان‌های کشیده‌شده، پرشده و پوسیده بر اساس گزارش خوداظهار شرکت‌کنندگان گردآوری شد.^(۱۴)

داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از نرم‌افزار SPSS  نسخه ۲۷ و آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار، فراوانی و درصد) و تحلیلی شامل آزمون تی مستقل، آزمون ANOVA، آزمون تعقیبی Tukey HSD  و ضریب همبستگی پیرسون تحلیل شدند. سطح معناداری آماری 05/0 در نظر گرفته شد.

یافته‌ها

در این پژوهش مقطعی توصیفی، ۳۸۴ نفر از مراجعان به مراکز بهداشت شهر مشهد شرکت کردند. توزیع جمعیت نشان داد که اکثر شرکت‌کنندگان زن (2/68 درصد)، متأهل (4/90 درصد) و دارای سطح تحصیلات زیر دیپلم (7/37 درصد) یا دیپلم (1/36 درصد) بودند. میانگین سنی نمونه 7/38 سال (انحراف معیار: 7/13) بود .(جدول 1)

میانگین کلی نمرات باورهای شبه‌علمی در زمینه سلامت دهان برابر با 57/8 (نحراف معیار: 01/3) از حداکثر ۲۱ بود. دامنه نمرات از ۲ تا 5/19 متغیر بود. نتایج آزمون t نشان داد که تفاوت معناداری میان مردان و زنان همچنین میان افراد مجرد و متأهل (51/0P=) در سطح باورهای خرافی وجود نداشت. به علاوه، تفاوت معناداری میان گروه‌های شغلی، وضعیت سکونت (مالک یا مستأجر) و مناطق جغرافیایی محل زندگی مشاهده نشد . (پیوست 1)

با این حال، سطح تحصیلات نقش تعیین‌کننده‌ای داشت. بر اساس آزمون ANOVA، تفاوت معناداری میان گروه‌های تحصیلی مختلف مشاهده شد (001/0P< ) افراد بی‌سواد بالاترین میانگین نمره باورهای خرافی را داشتند (25/11) ، در حالی که دارندگان مدرک دکترا، پایین‌ترین میانگین را کسب کردند (50/3). آزمون تکمیلی Tukey نشان داد که تفاوت بین گروه بی‌سواد با سایر گروه‌ها و همچنین گروه دکترا با سایرین معنادار است، اما میان سه گروه زیردیپلم، دیپلم و لیسانس اختلافی دیده نشد .(نمودار 1)

نمره باورهای خرافی با DMFT خوداظهار ارتباط مستقیم و معناداری داشت(18/0Pearson Correlation= و001/0P=) تحلیل همبستگی پیرسون همچنین نشان داد که نمره باورهای خرافی با تعداد دندان‌های کشیده‌شده همبستگی مثبت(001/0 ,r=18/0 P=) با تعداد دندان‌های پرشده همبستگی منفی( 005/0,r=-15/0 P=)و با تعداد دندان‌های پوسیده همبستگی مثبت( 014/0,r=13/0P=) داشت. به بیان دیگر، افراد با باورهای نادرست بیشتر، دندان‌های کشیده و پوسیده بیشتری داشتند و احتمال پرکردن دندان در آن‌ها کمتر بود.

تحلیل تفصیلی‌تر سؤالات پرسش‌نامه نیز نشان داد که برخی باورهای نادرست در جامعه شیوع بالایی دارند. حدود یک‌سوم شرکت‌کنندگان بر این باور بودند که مصرف چرک‌خشک‌کن یا آنتی‌بیوتیک می‌تواند درد دندان را کاهش دهد. نزدیک به 40 درصد تصور می‌کردند که خونریزی لثه هنگام مسواک زدن نشانه‌ای برای توقف مسواک‌زدن است. بیش از یک‌چهارم افراد معتقد بودند که تا زمانی که دندان درد نگیرد، نیازی به درمان وجود ندارد. افزون بر این،

جدول1. توزیع فراوانی مطلق و نسبی افراد مورد مطالعه

نمودار1. آمار توصیفی نمره باورهای خرافی بر اساس سطح تحصیلات

باورهای غلط درباره اثر جرم‌گیری بر آسیب دندان‌ها، پوسیدگی ناشی از بارداری یا شیردهی و نیز تأثیر ارثی جنس دندان بر احتمال پوسیدگی در میان جمعیت شرکت‌کننده شایع بود.

بحث

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی شیوع و عوامل مرتبط با باورهای شبه‌علمی درباره سلامت دهان در میان مراجعان به مراکز بهداشت شهر مشهد در سال ۱۴۰۳ انجام شد. یافته‌ها نشان داد که میانگین نمره کل باورهای نادرست 57/8  با انحراف معیار 01/3 بود که بیانگر شیوع قابل‌توجه باورهای غیرعلمی در جامعه مورد مطالعه است. این میزان بالا، ضرورت توجه به این مسئله را در تدوین برنامه‌های ارتقای سلامت دهان برجسته می‌سازد.

یافته‌های این مطالعه در خصوص شیوع باورهای نادرست با نتایج مطالعات منطقه‌ای و بین‌المللی همخوانی دارد. برای مثال، در یک مطالعه توصیفی مقطعی روی ۲۵۰ بیمار سرپایی، شیوع باورهای غلط مرتبط با پوسیدگی دندان 68/65 درصد و مربوط به بهداشت دهان 92/55 درصد گزارش شد؛ مقادیری که مشابه نتایج پژوهش حاضر است و نشان می‌دهد که این باورها حتی در میان افرادی که به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند نیز، رواج گسترده‌ای دارد.^(15،16)

یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش حاضر، وجود تفاوت معنادار میان گروه‌های تحصیلی در نمره باورهای خرافی بود (0۰/۰P=). بالاترین میانگین نمره در گروه بی‌سواد‌  (25/11) و پایین‌ترین میانگین در دارندگان مدرک دکترا (50/3) ثبت شد؛ نتیجه‌ای که بیانگر رابطه معکوس و قوی میان سطح تحصیلات و گرایش به باورهای شبه‌علمی است. نتایج آزمون تعقیبیTukey HSD  نیز این تفاوت‌ها را تأیید کرد و نشان داد که افراد بی‌سواد و زیردیپلم به طور معناداری نمره بالاتری نسبت به افراد با تحصیلات بالاتر دارند، در حالی که میان گروه‌های زیر دیپلم، دیپلم و کارشناسی تفاوت معناداری مشاهده نشد. این یافته با نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در هند، عربستان سعودی و همچنین مطالعات داخلی در ایران که همگی ارتباط معکوس بین سطح تحصیلات و شیوع باورهای غلط را گزارش کرده‌اند، همسو است.^{(1،4،5،17،19)} این همخوانی نشان‌دهنده نقش بنیادین آموزش و سواد سلامت در کاهش گرایش به اطلاعات نادرست است.

تحلیل همبستگی پیرسون نیز نشان داد بین شاخصDMFT  و نمره باورهای خرافی رابطه معناداری وجود دارد. افراد با نمره باورهای نادرست بالاتر، تعداد بیشتری دندان کشیده‌شده و پوسیده و تعداد کمتری دندان ترمیم‌شده داشتند. هرچند ضرایب همبستگی از نظر شدت در حد متوسط گزارش شده‌اند (به ترتیب 18/0 برای دندان‌های کشیده‌شده، 13/0 برای دندان‌های پوسیده، 15/0- برای دندان‌های پرشده)، اما این روابط تأکید می‌کند که باورهای غلط می‌توانند موجب رفتارهای بهداشتی نامطلوب، تأخیر در مراجعه و عدم دریافت درمان مناسب شوند و در نهایت سلامت دهان را تحت تأثیر قرار دهند. باید توجه داشت که اندازه‌گیری DMFT در این مطالعه بر اساس خوداظهاری انجام شد؛ روشی که گرچه امکان جمع‌آوری داده در حجم نمونه بالا را فراهم می‌کند، اما ممکن است با سوگیری همراه باشد. بنابراین، استفاده از معاینه بالینی مبتنی بر دستورالعمل‌های WHO در مطالعات آتی توصیه می‌شود.

از سوی دیگر، تحلیل داده‌ها نشان داد که سن، جنس، وضعیت تأهل، وضعیت سکونت و گروه شغلی ارتباط معناداری با نمره باورهای خرافی نداشتند. این الگوی یکنواخت می‌تواند ناشی از دسترسی گسترده مردم به اطلاعات صحیح و غلط از طریق رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی باشد؛ عواملی که مرزهای جمعیت‌شناختی را در مواجهه با اطلاعات نادرست کمرنگ کرده‌اند. یافته مربوط به عدم تفاوت بر اساس جنس با برخی مطالعات انجام‌شده در عربستان سعودی و ایران همسو است.^(1،4،18) با این حال، برخی پژوهش‌ها به‌ویژه در هند تفاوت‌های معناداری را گزارش کرده‌اند که ممکن است ناشی از تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی یا ابزارهای سنجش باشد.^(5،19،20)

پژوهش حاضر همچنین برخی باورهای شایع مانند «تسکین درد دندان با مصرف چرک‌خشک‌کن»، «عدم نیاز به درمان تا زمانی که دندان درد ندارد»، «برتری دندان‌پزشکان مرد در کشیدن دندان» و «غیرقابل‌استفاده بودن نخ دندان به دلیل چسبیدگی دندان‌ها» را شناسایی کرد. این باورها، هرچند در بخش نتایج به صورت تحلیلی ارائه نشده‌اند، به‌وضوح نشان می‌دهند که اطلاعات نادرست چگونه می‌توانند مانع از اقدامات پیشگیرانه، مراجعه به‌موقع و انتخاب روش‌های درمانی صحیح شوند. پیشنهاد می‌شود در گزارش‌های آتی تحلیل جزئی‌تری از فراوانی هر یک از این باورها و ارتباط آن‌ها با متغیرهای دموگرافیک ارائه گردد.

با وجود ارزش علمی یافته‌ها، این مطالعه محدودیت‌هایی نیز دارد. نخست اینکه جمع‌آوری داده‌ها از طریق پرسش‌نامه و خوداظهاری انجام شد که می‌تواند با سوگیری پاسخ‌دهی (از جمله تمایل به ارائه پاسخ‌های مطلوب اجتماعی) همراه باشد؛ به‌ویژه در مورد باورهای خرافی که افراد ممکن است تمایلی به بیان آن‌ها نداشته باشند. دوم اینکه وضعیت سلامت دهان شرکت‌کنندگان نیز به صورت خوداظهاری گزارش شد که دقت آن نسبت به معاینه بالینی کمتر است. علاوه بر این، با وجود حجم نمونه مناسب، نتایج پژوهش به دلیل محدود بودن جامعه به مراجعان مراکز خدمات سلامت ممکن است به‌طور کامل قابل تعمیم به کل جمعیت شهر مشهد نباشد. این گروه ممکن است از نظر ویژگی‌های دموگرافیک یا سطح آگاهی با جمعیت عمومی تفاوت داشته باشند.

نکته دیگر آنکه تعداد شرکت‌کنندگان زن به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از مردان بود؛ موضوعی که ممکن است بر اعتبار بیرونی نتایج اثرگذار باشد. از آنجا که مراجعه به مراکز بهداشت در میان زنان شایع‌تر است، لازم است در تعمیم نتایج به جمعیت عمومی احتیاط شود؛ زیرا باورها و نگرش‌ها ممکن است تحت تأثیر جنس متفاوت باشند.

نتیجه‌گیری

یافته‌های این پژوهش نشان داد که میزان باورهای خرافی و شبه‌علمی در میان اقشار مختلف اجتماعی شهر مشهد، به‌ویژه در میان گروه‌های دارای سطح تحصیلات پایین‌تر، نسبتا بالا است. همچنین ارتباط معناداری میان وضعیت خوداظهار سلامت دهان و میزان باورهای نادرست مشاهده شد. این نتایج بر اهمیت شناسایی دقیق باورهای غلط و عوامل مرتبط با آن‌ها تأکید می‌کند؛ زیرا چنین شناختی می‌تواند زمینه‌ساز طراحی و اجرای مداخلات آموزشی هدفمند و مؤثر برای ارتقای سلامت دهان و دندان در جامعه باشد.

تقدیر و تشکر

این مقاله منتج از پایان نامه خانم فاطمه رحمتی به شماره پایان نامه 3691 با کد طرح پژوهشی 4022654 در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است. بدینوسیله تشکر خود را از معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد اعلام می‌داریم.

تضاد منافع

نویسندگان هیچگونه تضاد منافعی را اعلام نمی‌کنند.

پیوست

1. متن پرسشنامه باورهای شبه‌علمی درباره سلامت دهان و تعداد (درصد) انتخاب هر نمونه در مطالعه حاضر