مقدمه

از زمان اولین استفاده از بی حسی موضعی، هدف درمان بدون درد یا کاهش درد در دندانپزشکی قابل دستیابی بوده است.⁽¹⁾ استفاده از بی حسی موضعی در زمینه‌های دندانپزشکی و جراحی دهان و فک نقش عمده‌ای دارد.^(4-2) بی حسی در عمل دندانپزشکی نیاز به تزریق دارد، که علت اصلی ترس و اضطراب بیماران است.⁽⁵⁾

کنترل درد با بی­حسی موضعی، نقشی کلیدی در موفقیت درمان­های دندانپزشکی ایفا می­کند. اضطراب و ترس از دندانپزشکی، شایع­ترین یافته میان بیماران است، که بخش عمده­ای از آن مربوط به تزریق بی­حسی موضعی می‌باشد.⁽⁶⁾ پروسه کنترل درد در کودکان از اهمیت بیش­تری برخوردار است، زیرا علاوه بر تمام اصول درمانی که در بزرگسالان رعایت می­شود، باید توجه ویژه­ای نیز به کنترل رفتاری کودک داشت. در واقع، بی­حسی موضعی توسط یک تزریق صحیح و با دقت به دست می­آید که نه تنها باعث راحتی بیمار و کاهش درد می­شود، بلکه باعث افزایش اعتماد بیمار به دندانپزشک نیز می­گردد.⁽⁷⁾

ظاهر ترسناک و تهدید کننده سرنگ­های دندانپزشکی نیز می­تواند باعث تحریک و یا افزایش احساس ترس به خصوص در کودکان مضطرب گردد.^(8,9) از طرفی فاکتورهای سایکولوژیک که همان استرس و اضطراب است، می­تواند بر میزان ادراک درد نیز تأثیرگذار باشد و باعث افزایش آن گردد؛ که یکی از دلایل عدم دستیابی به یک بی­حسی کامل است.⁽¹⁰⁾ کنترل درد مؤثر در کودکان هنگام درمان دندانپزشکی بسیار مهم است تا در بزرگسالی همکاری بهتری در پذیرش درمان­های دندانپزشکی داشته باشند.⁽¹¹⁾

ترومای مکانیکی ناشی از ورود سوزن، تزریق عامل بی­حسی در بافت و بیرون آوردن سوزن اغلب دردناک هستند.⁽¹²⁾ روش­هایی که برای کم کردن درد ورود سوزن استفاده می‌شوند (مثل تزریق آهسته، گرم کردن مایع بی‌حسی، استفاده از سوزن نازک­تر، استفاده از ویبراجکت و استفاده از ژل­های بی­حسی موضعی قبل از تزریق از جمله ژل‌های گیاهی) برای همه بیماران، به ویژه برای کودکان مضطرب و غیر­­­همکار که ترسیده­اند؛ کافی نیست.^{(14, 13)} معمول­ترین روش بدست آوردن بی­حسی در دندان­های ماگزیلا، اینفیلتراسیون باکال (تزریق سوپراپریوستئال) یا اصطلاحاً تزریق کانونشنال است.^(15-18) امروزه به علت وجود تجربه دردناک و ناخوشایند ناشی از تزریق بی­حسی که به دنبال استفاده از سرنگ­های قدیمی در بیماران ایجاد می­شود؛ بسیاری از تکنیک­های تزریق بی­حسی به روش اتوماتیک و کامپیوتری در حال توسعه و پیشرفت هستند.⁽¹⁹⁾ (شکل 1) یکی از جنبه‌های این پیشرفت، راه‌اندازی یک انژکتور بی‌حس کننده موضعی تحت کنترل کامپیوتر است که برای کاهش درد ناشی از انجام بی حسی موضعی طراحی شده است⁽²⁰⁾ و در برخی از مطالعات مشخص شده است که بر کاهش درد موثر است.⁽²¹⁾ همچنین مطالعاتی به یک رویکرد ساده و کاربردی به نام تکنیک تزریق دو مرحله‌ای برای کاهش درد تزریق پرداخته‌اند. این کار با رسوب اولیه محلول بی‌حس کننده موضعی زیر مخاطی برای بی‌حسی ناحیه‌ای و سپس هدف قرار دادن عصب مورد بی‌حسی پس از چند دقیقه انجام می‌شود تا درد تزریق کاهش یابد.⁽²²⁾ نتیجه عملی این روش برای بلوک عصب آلوئولار تحتانی نیز ارزیابی شد و کاهش قابل توجهی در درد حین قرار دادن سوزن گزارش شد.⁽²³⁾ اما، مطالعه‌ای که مقایسه‌ای بین این دو روش، در کاهش درد انجام داده باشد، موجود نیست.

لذا، هدف از مطالعه حاضر، مقایسه میزان درد و استرس در کودکان، با استفاده روش تزریق اینفیلتراسیون باکال در فک بالا به دو روش تکنیک تزریق دو مرحله­ای و دستگاه بی‌حسی کامپیوتری بود.

مواد و روش‌ها

مطالعه حاضر از نوع مطالعات کارآزمایی بالینی به شیوه متقاطع بود، که بر روی کودکان سالم 5 تا 7 سال نیازمند به درمان پالپوتومی دو طرفه در دندان­های مولر اول شیری در فک بالا انجام شد. شروع مطالعه منوط به دریافت کد اخلاق از کمیته اخلاق در پژوهش‌های زیست پزشکی به شماره IR.ARAKMU.REC.1397.190 بود. همچنین فرم رضایت آگاهانه از والدین کودکان اخذ شد و به آن‌ها اطمینان داده شد که در صورت عدم تمایل به ادامه می‌توانند از مطالعه خارج شوند و اطلاعات آن‌ها نزد محقق محرمانه می‌ماند.

حجم نمونه با استفاده از یک مطالعه مشابه⁽¹²⁾، در سطح اطمینان 95 درصد و با استفاده از فرمول مقایسه میانگین در دو گروه، برابر 14 نمونه در هر گروه، محاسبه گردید. سالم بودن از نظر ژنتیکی و سیستمیک، وضعیت مثبت (Positive) و یا کاملاً مثبت (Definitely Positive) تقسیم­بندی فرانکل و نیاز به درمان پالپوتومی دو طرفه در دندان­های مولر اول شیری فک بالا، به عنوان معیارهای ورود و وجود هرگونه سابقه ناخوشایند دندانپزشکی در گذشته، عدم مراجعه برای جلسه دوم درمان، تغییر طرح درمان دندان مورد نظر در جلسات اول یا دوم درمان و اختلاف بیش از 4 نمره در میزان ضربان قلب پایه جلسه دوم درمان نسبت به جلسه اول درمان، به عنوان معیارهای خروج در نظر گرفته‌شد.

در این مطالعه از دو تکنیک بی­حسی موضعی "تزریق دو مرحله­ای" و "دستگاه بی‌حسی کامپیوتری" جهت بی­حس کردن پالپ دندان­های مورد مطالعه استفاده گردید. همچنین نمونه­ها جهت حذف تأثیر تقدم و تأخر هر کدام از تکنیک­ها به صورت تصادفی، به کمک آزمون پاکت به دو گروه A و B تقسیم شدند. گروه A، شامل 14 بیمار بود که ابتدا تزریق با تکنیک تزریق دو مرحله­ای را دریافت و سپس در جلسه بعدی درمان، تزریق با دستگاه بی­حسی کامپیوتری را دریافت می­کردند و گروه B شامل 14 بیمار دیگر بود که در جلسه اول درمان، دستگاه بی­حسی کامپیوتری و سپس در جلسه بعدی درمان، بی­حسی با تکنیک تزریق دو مرحله‌ای را دریافت می­کردند.

تزریق بی­حسی سوپراپریوستئال ماگزیلا، یا همان اینفیلتراسیون باکال به صورت Split Mouth در هر دو سمت ماگزیلا انجام گرفت؛ بدین صورت که تزریق­ها طی دو جلسه و بصورت جداگانه، انجام شد. تقدم کوادرانت راست یا چپ به صورت تصادفی و با استفاده از جدول اعداد تصادفی انتخاب شد.

قبل از انجام تزریق، بی­حسی سطحی در محل ورود سوزن به وسـیله ژل بنزوکایین 20 درصد Master-Dent, North) (Carolina, USA به مدت 1 دقیقه در محل ایجاد شد. پس از آن، محل تزریق با گاز خشک گردید و لب و گونه به منظور ایجاد کشش بافتی، رترکت شد. در روش دو مرحله ای با استفاده از سرنگ تزریق، ابتدا 3/0 میلی­لیتر از داروی بی­حسی لیدوکایین 2% به همراه اپی­نفرین 80000/1 Lidocaine 2% E-80, Darou Pakhsh , Karaj , Iran )  (و  با  استفاده  از  سوزن  C-K Ject (C-K Dental, Gyeonggi-do, South Korea) با گیج 30 و طول کوتاه (16میلیمتر)، به موازات محور طولی دندان در عمق موکوباکال فولد در بالای اپکس دندان مورد نظر با نفوذ 3-2 میلیمتری و پس از منفی بودن آسپیراسیون تزریق شد و پس از یک دقیقه، 5/1 میلی­لیتر ماده بی­حسی باقی­مانده در بافت تزریق گردید.  در تکنیک کامپیوتری، تزریق­ها به وسیله دستگاه ICT Injection  ) ( GENOSS, Gyeonggi-do ,SouthKorea انجام گرفت. این دستگاه دارای سه مرحله تزریق به ترتیب با سرعت های مشخص (1.8 ml/250,150,50 s) و فشار ثابت است و از سوزن C-K Ject برای تزریق با آن استفاده شد. پس از انجام بی­حسی موضعی، خشک کردن محل تزریق و ایجاد کشش بافتی، داروی بی­حسی لیدوکایین 2% به همراه اپی­نفرین 80000/1 با رعایت زمان بندی زیر به کودک تزریق شد: ابتدا 5 ثانیه با سرعت   s250 ml/ 8/1 در مرحله اول،  سپس 5 ثانیه با سرعتs 150 ml/ 8/1 در مرحله دوم و در آخر 5/1 میلی­لیتر باقی­مانده کارپول بی‌حسی با سرعت s50 ml/ 8/1 در مرحله سوم به بیمار تزریق گردید. (نمودار 1)

یکی از پیامدهای مورد بررسی در مطالعه حاضر، استرس بود که برای ارزیابی آن از معیار فیزیولوژیک درد و استرس استفاده شد که توسط ثبت میزان Pulse Rate (PR) یا ضربان قلب بیماران اندازه‌گیری شد و با استفاده از دستگاه الکترونیک OXY 300 (Microlife AG, Widnau, Switzerland) و توسط دستیار دندانپزشک در 3 زمان متفاوت به این ترتیب ثبت شد: ابتدای جلسه درمانی، بعد از نشستن کودک روی یونیت (یک دقیقه قبل از تزریق) (T1)، در زمان تزریق بی­حسی (بالاترین میزان ثبت شده ضربان قلب حین کل پروسه تزریق بی حسی) (T2) و در زمان اکسپوژر پالپ (حدودا 10 دقیقه بعد از شروع بی­حسی موضعی) (T3). همچنین معیار ذهنی (subjective) درد که توسط معیار Faces یا همان (Pain Rating Scale) ارزیابی شد. در این روش، یک تصویر از چهره خوشحال تا چهره ناراحت به کودک نشان داده شد و از وی خواسته شد که برای میزان درد خود یک تصویر را انتخاب کند. امتیاز اختصاص داده شده در این معیار بین صفر (بدون آزار) تا 5 (بیشترین آزار) بود و در دو زمان حین تزریق بی­حسی (T2) و در زمان اکسپوژر پالپ (T3) ثبت شد. سومین پیامد مورد بررسی، معیار عینی (Objective) درد بود که در این مطالعه از معیار  Sound Eye Motor Pain (SEM) استفاده شد و تنها حین تزریق بی­حسی (T2) توسط دستیار دندانپزشک ثبت گردید. در این معیار مواردی از جمله حرکات (دستان و بازوها)، چشم‌ها، صداها و تعیین وضعیت (راحت، ناراحتی ضعیف، تقریبا دردناک و دردناک) ارزیابی شد و در نهایت امتیازی بین 0 تا 3 برای هر فرد در نظر گرفته شد.⁽²⁴⁾

تجزیه و تحلیل اطلاعات توسط نرم‌افزار آماری Stata نسخه 12 و در سطح اطمینان 95 درصد انجام شد. با توجه به نرمال بودن اطلاعات (ارزیابی از طریق آزمون کولموگروف اسمیرنوف)، جهت مقایسه میانگین اطلاعات بین دو گروه از آزمون t مستقل و برای مقایسه فراوانی بین گروه‌ها، از آزمون کای مربع و در مواردی از آزمون فیشر استفاده شد.

یافته‌ها

میانگین سن کودکان مورد مطالعه برابر 17/1 ± 28/5 سال بود و 48 درصد آن‌ها دختر بودند. از نظر بررسی فراوانی، 29/89 درصد افراد شرکت‌کننده در تکینک تزریق دو مرحله­ای و 14/82 درصد در تکنیک دستگاه بی‌حسی کامپیوتری حین تزریق بی­حسی از نظر معیار Faces در گروه بدون آزار و آزار خیلی کم قرار داشتند. همچنین 29/89 درصد در تکنیک تزریق دومرحله­ای و 71/85 درصد در تکنیک دستگاه بی‌حسی کامپیوتری در هنگام اکسپوژر پالپ از نظر معیار Faces در گروه بدون آزار قرار داشتند. از نظر معیار SEM، 86/92 در تکنیک تزریق دومرحله­ای و 86/92 درصد در تکنیک دستگاه بی‌حسی کامپیوتری در گروه راحت و ناراحتی ضعیف قرار داشتند.

میانگین ضربان قلب حین پروسه بی­حسی موضعی در تکنیک تزریق دو مرحله­ای برابر 77/1 ± 5/111 و دستگاه بی­حسی کامپیوتری برابر 88/1 ± 5/113 در دقیقه بود که تفاوت آن معنی‌دار بود (030/0=P). همچنین نتایج مقایسه میانگین ضربان قلب حین پروسه تزریق بی­حسی موضعی در دو تکنیک تزریق دو مرحله­ای و دستگاه بی­حسی کامپیوتری در جدول 1 ارائه شده است. نتایج تحلیلی نشان داد، اثر انتقال و دوره تفاوت معنی داری نداشت (P=0.23) همچنین بین میانگین ضربان قلب حین پروسه تزریق بی­حسی موضعی در دو تکنیک نیز تفاوت معنی­داری نبود. (112/0=P).

همچنین مقایسه میانگین ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ در دو تکنیک، در جدول 2 ارائه شده است. نتایج نشان داد اثر انتقال و دوره معنی دار نبود. جدول نشان می­دهد که بین میانگین ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ در دو تکنیک تزریق دومرحله­ای و دستگاه بی­حسی کامپیوتری، تفاوت معنی­داری وجود نداشت. (۰۹۸/۰=P)

مقایسه میانگین اختلاف ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ و بعد از نشستن کودک بر روی یونیت در دو تکنیک در جدول 3 ارائه شده است. نتایج این جدول نشان می­دهد که میانگین اختلاف ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ و بعد از نشستن کودک بر روی یونیت بین دو تکنیک معنی­دار بود (009/0=P). همچنین نتایج مقایسه میانگین اختلاف ضربان  قلب حین تزریق بی­حسی و بعد از نشستن کودک بر روی یونیت در دو تکنیک در جدول 4 ارائه شده‌است. نتایج این جدول نشان می­دهد که میانگین اختلاف ضربان قلب در حین تزریق بی­حسی و بعد از نشستن کودک بر روی یونیت بین دو تکنیک معنی­دار بود (007/0=P).

بین فراوانی معیار Faces در حین تزریق بی­حسی در دو تکنیک تفاوت معنی­داری وجود داشت (004/0=P). در تکنیک تزریق دو مرحله­ای، موارد بدون آزار (13 نفر) نسبت به تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری (7 نفر) بیش­تر بود. همچنین بین فراوانی وضعیت معیار Faces حین تزریق بی حسی در دو تکنیک به تفکیک ترتیب دریافت روش، تفاوت معنی­داری وجود نداشت (058/0=P).

بین فراوانی معیار Faces هنگام اکسپوژر پالپ، در دو تکنیک نیز تفاوت معنی­داری وجود نداشت (318/0=P). از طرفی بین فراوانی معیار Faces در هنگام اکسپوژر پالپ در

دو تکنیک به تفکیک ترتیب دریافت روش، تفاوت معنی­داری وجود نداشت (588/0=P).

در خصوص معیار SEM بین فراوانی وضعیت آن در دو تکنیک تفاوت معنی­داری وجود نداشت (529/0=P). همچنین بین فراوانی معیار SEM در دو تکنیک تزریق دو مرحله­ای و دستگاه بی­حسی کامپیوتری به تفکیک ترتیب دریافت تکنیک نیز، تفاوت معنی­داری وجود نداشت (233/0=P).

بحث

نتایج مطالعه حاضر نشان داد در تمامی زمان­ها و در هر سه معیار مورد بررسی درد و استرس، بین اولویت دریافت تکنیک تزریق دو مرحله­ای و دستگاه بی­حسی کامپیوتری تفاوتی وجود نداشت و مشخص شد ترتیب انجام تکنیک­ها، متغیر مخدوش کننده محسوب نمی­شود. میانگین ضربان قلب حین پروسه بی­حسی موضعی در تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری کم­تر بود. همچنین میانگین اختلاف ضربان قلب حین تزریق بی‌حسی و بعد از نشستن کودک روی یونیت، در تکنیک تزریق دو مرحله‌ای نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری کم­تر بود و  تکنیک تزریق دو مرحله­ای موجب افزایش ضربان قلب کم­تری نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری حین تزریق اینفیلتراسیون باکال می‌شد و می‌توان گفت این تکنیک کم­تر موجب افزایش استرس کودکان حین تزریق بی­حسی می­شود. میانگین ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ در تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری کمتر بود. میانگین اختلاف ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ و بعد از نشستن کودک روی یونیت که در حقیقت نشان­دهنده میزان بازگشت ضربان قلب کودک به ضربان پایه بود؛ در تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری به صورت معناداری کم­تر بود. بررسی این نتایج نشان می­دهد که تکنیک تزریق دو مرحله­ای به طور معنی‌داری موجب افزایش ضربان قلب کم­تری نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری در زمان اکسپوژر پالپ می­شود. اما در تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری، میزان ضربان قلب به خوبی تکنیک  تزریق دو مرحله­ای، به میزان ضربان پایه بر نمی‌گشت.

همچنین بر اساس معیار Faces؛ حین تزریق بی­حسی، درصد بسیار بالایی از تزریقات در هر دو تکنیک بی­حسی در محدوده بدون آزار و آزار خیلی کم قرار داشتند. به نظر می­رسد در خصوص معیار ذهنی درد، تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری، میزان درد کم­تری را در کودکان ایجاد می­کند. بین فراوانی معیار Faces هنگام اکسپوژر پالپ در دو تکینک تفاوت وجود نداشت. لذا به نظر می­رسد می­توان گفت کیفیت دو تکنیک در ایجاد بی­حسی پالپ از نظر کودک تفاوتی نداشت. اما مقایسه معیار فیزیولوژیک، در زمان اکسپوژر پالپ، حاکی از این بود که در تکنیک تزریق دو مرحله­ای، ضربان قلب در زمان اکسپوژر پالپ بهتر از تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری به ضربان پایه بازگشته است. میزان بازگشت ضربان قلب به حالت پایه، تحت کنترل کودک نیست و  مستقیما با میزان استرس و اضطراب کودک در ارتباط است. این موضوع نشان می­دهد تکنیکی که در زمان بی­حسی درد و استرس بیش­تری ایجاد کرده است، باعث ایجاد اضطراب و استرس باقی­مانده بیش­تری در کودک در زمان اکسپوژر پالپ (10 دقیقه بعد از بی­حسی) می­شود. در نتیجه، افزایش اضطراب حین تزریق بی­حسی موضعی می­تواند در کل جلسه درمانی باقی بماند.

در معیار SEM نیز با وجود اینکه فراوانی وضعیت راحت در تکنیک تزریق دو مرحله­ای بیش­تر از تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری بود، در مجموع بین فراوانی معیار SEM در دو تکنیک تفاوت معنی‌داری وجود نداشت. همچنین درصد بالایی از تزریق­های انجام شده در محدوده راحت و ناراحتی خفیف ارزیابی در­خصوص معیار عینی درد  قرار داشتند، که به نظر می­رسد میزان درد ایجاد شده در کودکان در دو تکنیک تزریق، تقریبا معادل هم بودند.

 می‌توان اینگونه استنباط کرد که تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری، به طور معنی‌داری موجب کاهش میزان درد و استرس کودکان حین تزریق بی­حسی اینفیلتراسیون باکال می‌شد.

با توجه به مطالعات انجام گرفته توسط Shirani و همکاران⁽⁶⁾، Ghaderi و همکاران⁽¹²⁾، Garret-Bernardin و همکاران⁽²⁵⁾ و Deepak و همکاران⁽²⁶⁾ که همگی تأثیر مثبت تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری را نسبت روش تزریق کانونشنال اثبات کرده بودند، در مطالعه ما نیز نشان داده شد که تکنیک دستگاه بی­حسی کامپیوتری نیز کارایی مناسبی در کاهش درد و استرس ناشی از تزریق اینفیلتراسیون باکال دارد، که از این نظر با نتایج مطالعات فوق هم­سو است، هرچند این میزان کارایی نسبت به تکنیک تزریق دو مرحله­ای، کم­تر بود.

نتایج مطالعه ما با نتایج حاصل از مطالعه  Mittalو همکاران ^(۲۴)که به مقایسه ادراک درد بی­حسی موضعی در روش Computerized در مقابل روش کانونشنال پرداخته بودند؛ متفاوت بود. Mittal و همکاران^(۲۴) نشان دادند بین ادراک درد در تزریق اینفیلتراسیون باکال به روش کانونشنال در مقایسه با روش تزریق کامپیوتری، تفاوت بارزی وجود نداشت. تناقض در نتایج ممکن است به دلیل تفاوت دستگاه بی­حسی به ­کار رفته، تفاوت در روش انجام تزریق­ها و تفاوت محل تزریق در مطالعه ما در مقایسه با مطالعه فوق باشد. نتایج حاصل از پژوهش Queiroz و همکاران⁽⁸⁾ نیز با نتایج مطالعه ما متفاوت بود. مطالعه مذکور به این نتیجه رسید که در میزان استرس و اضطراب در دو روش کانونشنال و بی­حسی با دستگاه Wand، تفاوتی بین بیماران وجود نداشت. نتیجه متفاوت این مطالعه ممکن است به علت تفاوت گروه سنی جامعه آماری، تفاوت روش انجام تزریق­ها در دو گروه، تفاوت دستگاه­های بی­حسی کامپیوتری استفاده شده در مطالعه‌ها، تفاوت معیار اندازه‌گیری درد و همچنین مورفولوژی و عصب­گیری متفاوت دندان­های مولر دائمی ماگزیلا (دندان­های بی­حس شده در مطالعه فوق) نسبت به دندان­های شیری باشد.

از طرفی توجه به این نکته ضروری است که دستگاه­های بی حسی کامپیوتری درکنار دارا بودن معایبی همچون هزینه بالای خریداری و نگهداری، نیاز دستگاه به شارژ شدن و پیچیدگی­های استفاده از آن؛ دارای مزایایی مثل قدرت کنترل فشار، سرعت و حجم ماده بی­حسی حین تزریق هستند که سرنگ­های معمولی فاقد آن هستند؛ اما به نظر می­رسد برتری تکنیک تزریق دو مرحله ای نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری ممکن است ناشی از عوامل زیر باشد: صدای هشدار دستگاه بی‌حسی کامپیوتری حین پروسه تزریق، شکل نا­مأنوس و ناآشنای دستگاه بی­حسی کامپیوتری برای کودکان، حجیم بودن سرنگ دستگاه بی‌حسی کامپیوتری نسبت به سرنگ­های استینلس استیل معمولی و عدم کاربری راحت دستگاه بی­حسی کامپیوتری نسبت به سرنگ­های معمولی برای دندانپزشک. تمامی این عوامل می­تواند باعث افزایش بروز ترس، اضطراب و واکنش­های ناشی از آن ها در کودک در هنگام تزریق شود. همچنین باید این نکته را در نظر داشت که مدت زمان تزریق ماده بی­حسی با دستگاه بی­حسی کامپیوتری در مقایسه با تکنیک تزریق دو مرحله­ای طولانی­تر است که این امر خود می­تواند در بروز ترس و اضطراب توسط کودک دخیل باشد. هر چند کل پروسه تزریق به علت وجود وقفه­ی یک دقیقه­ای در تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری طولانی­تر است.

به نظر می­رسد، نتایج حاصل از مطالعه ما مطرح­کننده این موضوع است که در تکنیک تزریق دو مرحله­ای، محل تزریق، در ابتدا با حداقل ورود سوزن و با تزریق کم­ترین حجم از ماده بی­حس­کننده به طور نسبی بی­حس می­گردد. که این موضوع سبب می­شود، مرحله دوم تزریق با ورود بیش­تر سوزن و تزریق مابقی حجم ماده بی­حسی، بدون احساس درد و استرس زیاد، واضح و محسوس توسط کودک انجام شود.

نتیجه‌گیری

طبق نتایج مطالعه ما، با توجه به برتری تکنیک تزریق دو مرحله­ای نسبت به دستگاه بی­حسی کامپیوتری در کاهش درد و استرس ناشی از تزریق و معایب استفاده از دستگاه بی‌حسی کامپیوتری که قبلا مطرح شد، به نظر می­رسد تکنیک تزریق دو مرحله­ای روش مطلوبی برای دندانپزشکان در ایجاد بی­حسی با حداقل درد و استرس در کودکان است. بنابراین با توجه به معدود مطالعات کارآزمایی بالینی انجام شده در زمینه تکنیک تزریق دو مرحله­ای، پیشنهاد می­شود در این زمینه مطالعات بیشتری انجام شود تا در صورت هم­سو بودن با نتایج مطالعه حاضر، این تکنیک به صورت فراگیر­تری در حیطه دندانپزشکی کودکان مورد استفاده قرار گیرد.

تشکر و قدردانی

مقاله حاضر مستخرج از پایان‌نامه دوره دندانپزشکی عمومی  بوده که  با کد طرح 3061 و حمایت مالی معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی اراک انجام شد و بدین‌وسیله تشکر و قدردانی می‌گردد.

تضاد منافع

تضاد منافعی وجود ندارد.