بررسی دقت توموگرافی کامپیوتری با اشعه مخروطی در تشخیص شکستگی‌های افقی ریشه در حضور و یا فقدان پست فلزی داخل کانال: یک مطالعه آزمایشگاهی

حسینی زارچ, سید حسین; موشخیان, سیاوش; جوان, عبدالله; براتی دوغایی, وجیهه

doi:10.22038/jmds.2021.53597.1973

بررسی دقت توموگرافی کامپیوتری با اشعه مخروطی در تشخیص شکستگی‌های افقی ریشه در حضور و یا فقدان پست فلزی داخل کانال: یک مطالعه آزمایشگاهی

مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد

دوره 45، شماره 2، تیر 1400، صفحه 143-152 اصل مقاله (835.61 K)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22038/jmds.2021.53597.1973

نویسندگان

سید حسین حسینی زارچ¹؛ سیاوش موشخیان²؛ عبدالله جوان³؛ وجیهه براتی دوغایی^* ⁴

¹گروه رادیولوژی دهان، فک و صورت، دانشکده دندانپزشکی،دانشگاه علوم پزشکی مشهد ،ایران

²استادیار گروه درمان ریشه، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

³کارشناس آمار، دانشکده دندانپزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

⁴دستیار تخصصی دندانپزشکی کودکان، دانشگاه علوم پزشکی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

مقدمه: بیشتر تروماهای دندانی در ناحیه قدامی دهان و بیشتر در فک بالا اتفاق می‌افتند؛ که عوارض آن به شکل شکستگی‌های تاج و ریشه یا صدمات جابجایی می‌باشد. شکستگی ریشه بر شکستگی سمنتوم، عاج و درگیری پالپ دلالت دارد؛ که ممکن است به صورت عمودی یا افقی در عرض ریشه گسترش ‌یابد.هدف از این مطالعه بررسی دقت دو سایز وکسل (voxel) مختلف در CBCT و نیز تأثیر سیستم‌های فیلتراسیون و حذف آرتیفکت جهت تشخیص شکستگی افقی ریشه در حضور و یا فقدان پست فلزی بود.
مواد و روش‌ها: شکستگی افقی به شکل مصنوعی در 15دندان درمان ریشه شده به صورت تصادفی در نواحی میانی و کرونال ریشه ایجاد شد؛ و 15 دندان نیز به عنوان گروه کنترل انتخاب شدند. برای هر 30 دندان قبل از ایجاد شکستگی پست ریختگی ساخته شد. دندان‌ها جهت تصویربرداری در کست ساختگی قرار داده شدند و تصاویر توسط سیستم CBCT در دو سایز وکسل 075/0 میلی‌متر و 15/0 میلی‌متر تهیه شد و تحت سیستم‌های فیلتراسیون و حذف آرتیفکت قرار گرفتند. تصاویر توسط یک رادیولوژیست با تجربه مورد ارزیابی قرار گرفت. حساسیت، ویژگی و دقت شرایط مختلف اعمال شده در تشخیص شکستگی افقی ریشه محاسبه شد.
یافته‌ها: میزان حساسیت از 7/46 درصد، که مربوط به سایز وکسل 15/0 میلی‌متر باحضور پست فلزی داخل کانال بود، تا 100 درصد در سایز وکسل 075/0 میلی‌متر بدون حضور پست، بدست آمد. میزان ویژگی برای همه روش‌های مورد مطالعه برابر 100 درصد بوده است. بیشترین تاثیر منفی پست در تشخیص شکستگی‌های یک سوم کرونال ریشه و ناحیه سرویکال بود.
نتیجه گیری: بیشترین میزان حساسیت و دقت در سیستم 3Dmax Promax مربوط به سایز وکسل 075/0 میلی‌متر، بدون حضور پست، بوده است که با نتایج واقعی نمونه‌ها یکسان بود (%100). سیستم‌های حذف آرتیفکت و فیلتراسیون در تشخیص شکستگی ریشه بی‌تأثیر بودند.

کلیدواژه‌ها

توموگرافی کامپیوتری با اشعه مخروطی؛ شکستگی افقی ریشه؛ پست فلزی

اصل مقاله

مقدمه

بیشتر تروماهای دندانی در گروه سنی 7 تا 10 سال، به دلیل افتادن و حوادث در خانه یا مدرسه رخ می‌دهند؛ و به طور اولیه در ناحیه قدامی دهان و بیشتر در فک بالا اتفاق می‌افتند؛ که به شکل شکستگی‌های تاج و ریشه یا صدمات جابجایی می‌باشند.⁽¹⁾

در بین شکستگی‌های دندانی، شکستگی‌های ریشه نسبتا ناشایع هستند؛ که 5/0 تا 7 درصد در دندان دائمی و 2 تا 4 درصد در دندان های شیری رخ می‌دهد، که از این بین ریشه‌های ناکامل با پالپ زنده به ندرت به طور کامل می شکنند. شکستگی افقی ریشه می‌تواند در ناحیه سرویکال، میانی یا اپیکالی رخ دهد. که در ناحیه میانی شیوع بیشتری دارد. اگر شکستگی در حد کرست آلوئول یا بالاتر از آن باشد پیش‌آگهی ضعیف است و التیام خود به خودی تقریبا رخ نمی‌دهد.^(2و1)

زمانی که ریشه به طور افقی می‌شکند قطعه تاجی به درجات مختلف دچار جابجایی می‌شود؛ اما قطعه اپیکالی معمولا جابجا نمی‌شود. اگر حرکت یا جابجایی در قسمت تاجی وجود نداشته باشد یا مختصر باشد، بیمار ممکن است هیچ شکایتی نداشته باشد.⁽¹⁾

التیام شکستگی ریشه به محل شکستگی، میزان تکامل ریشه و میزان جابجایی قطعات بستگی دارد. این التیام می‌تواند به چهار صورت التیام با بافت سخت، بافت گرانولیشن، التیام با استخوان و بافت همبندی و یا با بافت همبندی رخ دهد. التیام اغلب رخ می‌دهد ولی اگر نکروز رخ ‌دهد مانع التیام محل شکستگی است و در صورت عدم مداخله باعث جدایی بیشتر قطعات و لقی قطعه تاجی ‌می‌شود. از آنجایی که خونرسانی قطعه اپیکالی مختل نمی‌شود، نکروز پالپ آن بسیار نادر است. در مطالعات، نکروز پالپ قطعه تاجی با شیوع 18 تا 55 درصد اتفاق می‌افتد، ولی در بیشتر مطالعات در حدود 20 درصد بوده است.^(2و1)

جهت تشخیص به موقع شکستگی ریشه، بررسی رادیوگرافی بسیار اهمیت دارد تا دندان به طور مناسب بررسی شود و در صورت علائم نکروز درمان سریع‌تر انجام شود. همچنین رادیوگرافی جهت تشخیص افتراقی بین صدمات لوکسیشن و شکستگی افقی ریشه کمک کننده است. از آنجایی که شکستگی افقی ریشه معمولا مایل است؛ یک ریشه شکسته در صورتی قابل رویت است که پرتو اشعه x از میان خط شکستگی عبور کند. اگر جهت اشعه مرکزی رادیوگرافی پری اپیکال (PA) موازی یا تقریبا موازی با خط شکستگی نباشد ممکن است حضور آن را نشان ندهد. به همین دلیل هر زمان به شکستگی ریشه مشکوک بودیم؛ ضروری است که حداقل 3 رادیوگرافی پری اپیکال با زاویه‌های عمودی متفاوت تهیه شود تا حداقل در یک زاویه، اشعه به طور مستقیم از خط شکستگی عبور کند و بتوان شکستگی را بر روی رادیوگرافی مشاهده کرد.^(3و1)

در مواردی که روش تصویربرداری معمول نتایج غیرقابل قضاوتی ارائه می‌دهد، روش تصویربرداری CBCT کارآمد خواهد بود. سیستم‌های CBCT با میدان دید ( field of view ) کوچک می‌تواند ارزش فراوانی در تعیین شکستگی دندانی داشته باشد و کاربر را قادر می‌سازد شکستگی را در پلن‌های متعدد مشاهده کند.^(6-3) از طرفی امکان بررسی سه بعدی ساختار آناتومیک با این تصویربرداری وجود دارد که می‌تواند از سوپرایمپوزیشن ساختارها که مانعی در تشخیص است، جلوگیری ‌کند.⁽⁷⁾

به هر حال CBCT نیز با چالش‌هایی همچون رزولوشن پایین‌تر در مقایسه با فیلم‌های داخل دهانی و آرتیفکت حاصل از حذف فوتو‌ن‌های کم انرژی از دسته فوتو‌ن‌های تابیده به هنگام عبور از جسمی مثل پست فلزی همراه می‌باشد.^(9و8)

در سیستمCBCT با تغییر سایز voxel کیفیت تصاویر تغییر می‌کند. هرچه سایز آن کوچکتر باشد کیفیت تصویر بهتر خواهد شد.⁽¹⁰⁾ آرتیفکت اطراف اجسام فلزی در CBCT به اصطلاح beam hardening (سخت شدن پرتو) گفته می‌شود.⁽¹¹⁾ به این منظور روش‌هایی برای بهبود کیفیت تصاویر رادیوگرافی دندان‌های درمان ریشه شده و دارای پست فلزی وجود دارد، مانند الگوریتم‌های حذف آرتیفکت و سیستم‌های فیلتراسیون، در کنار حذف نویزها، که باعث حذف سیگنال‌های مفید نیز می‌شوند.^(13و12) لذا بررسی دقیق هرکدام از این عوامل با درجاتی که بهترین کیفیت تشخیصی را دارا باشد ضروری بنظر می‌رسد. مد اندو این تکنیک، دارای کوچکترین سایز وکسلی است (75 میکرون) که به بازار معرفی شده است. در این مطالعه، هدف بررسی دو سایز وکسل مختلف و نیز سیستم‌های فیلتراسیون و حذف آرتیفکت در CBCT برای تشخیص شکستگی افقی ریشه در حضور و یا عدم حضور پست فلزی بود.

مواد و روش‌ها

جهت بررسی شکستگی‌های افقی ریشه از دندان سانترال ماگزیلای تک ریشه استفاده شد. سانترال های جمع آوری شده، با استریومیکروسکوپ بررسی شدند تا از نبود شکستگی عمودی ریشه ( vertical root fractureیا VRF)‌ یا خطوط ترک (Craze line) در آنها اطمینان حاصل شود. در نهایت بعد از این بررسی، 50 عدد دندان انتخاب شد. برای اطمینان ازPatency هر کانال، یک فایل شماره 15 تا ناحیه فورامن اپیکال وارد کانال شد. همچنین با رادیوگرافی پری آپیکال عدم وجود کلسیفیکاسیون و تحلیل ریشه بررسی شد.از سیستم پروتیپر یونیورسال جهت آماده سازی کانال دندان استفاده شد. سپس تمامی کانال‌ها با استفاده از روتاری پروتیپر یونیورسال تا سایز F4 آماده‌سازی و با گوتاپرکا پر شدند. دو سوم طول کانالبا پیزوریمر برای پست خالی شد و برای هر کانال پست فلزی ریختگی ساخته شد ولی داخل کانال سمان نشد. سپس دندان‌ها به صورت تصادفی به دو گروه آزمایش جهت ایجاد شکستگی افقی ریشه (A) و کنترل (B) تقسیم شدند. در 15 دندان گروه آزمایش، با واسطه یک ابزار با لبه تیز مثل انبر و اصابت ضربه ناگهانی چکش، شکستگی عرضی در ریشه دندان ایجاد گردید. از 50 دندان وارد شده به مطالعه، 20 دندان به دلیل شکستگی در چند ناحیه خارج شدند. دو تکه شکسته به درستی در کنار هم قرار داده شده و با چسب به هم متصل شدند. سپس تاج دندان‌ها با دیسک باریک قطع شد.

کل نمونه‌های دندانی در تمام مراحل به جز ایجاد شکستگی و اسکن رادیوگرافی در آب نگهداری شدند.

قبل از انجام تصویربرداری ، تمامی نمونه‌ها به صورت تصادفی (Randomized) توسط فردی که در مشاهده هیچ دخالتی نداشت، کد گذاری شده و به صورت 5 تایی،در کست از قبل آماده شده قرار داده شدند. انتخاب دندان‌ها برای قرار گیری داخل کست کاملا تصادفی بود و نمونه‌ها بطور تصادفی از هر یک از دو گروه کنترل و آزمایش انتخاب می‌شدند. بنابراین نمونه‌ها در چهار زیرگروه شامل بدون پست و بدون شکستگی، بدون پست و با شکستگی، با پست و با شکستگی، با پست و بدون شکستگی تقسیم شدند.

تصویربرداری توسط شخصی که در مشاهده رادیوگرافی‌ها نقشی نداشت انجام شد. تصاویر CBCT توسط دستگاه Promax 3Dmax (Planmeca Helsinki Finland) با خروجی حداکثر 94 کیلوولت (KVP) و fov 25×25 میلی متر تهیه شدند. دو سایز وکسل (voxel) 75 میکرون و 150 میکرون جهت تصویربرداری از نمونه‌ها استفاده شد. شرایط اکسپوژر برای سایز وکسل 150 میکرون (رزولوشن پایین) 90KVP= ، 9mA= و 12T= و برای سایز وکسل 75 میکرون (رزولوشن بالا) 90KVP=، 10mA= و 15T= بود و برای همه نمونه‌ها از fov یکسان 5×4 میلی متر استفاده شد.

در مجموع در این مطالعه، 24 بار تصویربرداری انجام شد. بدین ترتیب که یکبار با سایز وکسل 75 ازکست شامل 5 دندان بدون پست تصویر گرفته؛ سپس پست را داخل کانال قرار داده و مجدد تصویر گرفته شد و این عمل 6 بار تکرار شد (30 نمونه). بنابراین 12 تصویر با استفاده از سایز وکسل 75 میکرون بدست آمد. سپس هر یک از این 12 تصویر تحت سیستم‌های حذف آرتیفکت و فیلتراسیون قرار گرفتند (تصویر 1).

با سایز وکسل 150 نیز به همین روش عمل شد. در مجموع پس از 24 بار تصویربرداری، 96 تصویر از نمونه‌ها بدست آمد( تصویر 2).

الف

تصویر 1 : تصویر ساژیتال CBCT با سایز وکسل 75 میکرون از دندان سانترال دارای پست الف : بدون شکستگی ب : دارای شکستگی

الف

تصویر 2 : تصویر ساژیتال CBCT با سایز وکسل 150 میکرون از دندان سانترال دارای پست الف: بدون شکستگی دو: دارای شکستگی

تمامی تصاویر توسط یک مشاهده‌گر که متخصص رادیولوژی با تجربه بوده و از نمونه‌ها و شکستگی آن‌ها اطلاعی نداشت، بررسی شد و نظر ایشان نسبت به وجود شکستگی ثبت شد. در صورت شک به وجود شکستگی یا عدم وجود آن، تشخیص شکستگی گذاشته می‌شد. مشاهده‌گر مجاز بود تا کنتراست و شفافیت تصاویر را به صورت اختیاری تغییر دهد. جهت جلوگیری از سوگیری، تمامی نمونه‌ها با فاصله زمانی یک هفته در هر یک ازشرایط تصویربرداری مختلف (96 تصویر) مشاهده و بررسی شدند. در ضمن محدودیت زمانی برای مشاهده تصاویر وجود نداشت. مشاهده‌گر پاسخ خود را با نمره صفر و یک ثبت نمود. بدین صورت که صفر، نشانه عدم وجود شکستگی و 1 نشانه وجود شکستگی بود.

0: شکستگی دیده نمی شود، 1: شکستگی دیده می شود

تحلیل داده ها با استفاده از آزمون مک نمار انجام گردید. سطح معنی داری در آزمونهای آماری برابر 5 درصد در نظر گرفته شد و برای تحلیل داده ها از نرم افزار SPSS نسخه 21 و جهت تعیین فاصله اطمینان از نرم افزار Medcale نسخه 13 استفاده گردید.

یافته ها

در 96 تصویر به دست آمده ویژگی در همه روش‌ها 100 درصد بود.

حساسیت و دقت با سایز وکسل 75 میکرون (075/0 میلی متر) بدون حضور پست، با و بدون حذف آرتیفکت و فیلتراسیون 100 درصد بود. حساسیت و دقت با سایز وکسل 75 میکرون با حضور پست، با و بدون حذف آرتیفکت و فیلتراسیون به ترتیب 7/66 و 3/83 درصد بود.

حساسیت و دقت با سایز وکسل 150 میکرون بدون حضور پست، با و بدون حذف آرتیفکت و فیلتراسیون به ترتیب 60 و 80 درصد بود. حساسیت و دقت با سایز وکسل 150 میکرون با حضور پست، با و بدون حذف آرتیفکت و فیلتراسیون به ترتیب 7/46 و 3/73 درصد بود.

در مقایسه بین گروه ها آزمون مک نمار نشان داد که تعداد شکست ها در گروههای وکسل 150 میکرون با و بدون پست، گروه های وکسل 75 میکرون با و بدون پست، گروه های وکسل 150 میکرون و وکسل 75 میکرون با پست، اختلاف معنی داری با یکدیگر نداشتند (به ترتیب 500/0P= و 063/0P= و 250/0P=) اما در گروه وکسل 150 میکرون بدون پست نسبت به وکسل 75 میکرون بدون پست بطور معنی داری کمتر بود (031/0P=).

نتایج مربوط به فراوانی شکست و حساسیت و ویژگی در جدول 1 آورده شده است.

با توجه به نتایج و اعداد به دست آمده در هر یک از وکسل‌ها چه در شرایط با پست و چه بدون پست، سیستم‌ فیلتراسیون و الگوریتم‌های حذف آرتیفکت تأثیری در تشخیص شکستگی افقی ریشه نداشتند.

فراوانی محل شکست‌ها با تکنیک‌های مورد مطالعه در جدول 2 ثبت گردیده است که در این بین شکستگی در ناحیه اپیکال ایجاد نشده بود.

بحث

شکستگی ریشه بر شکستگی سمنتوم، عاج و درگیری پالپ دلالت دارد؛ که ممکن است به صورت عمودی یا افقی در عرض ریشه گسترش ‌یابد.^(2و1)

برای تشخیص شکستگی‌های ریشه، رادیوگرافی در کنار بررسی بالینی کمک کننده خواهد بود و روش تصویربرداری روتین، رادیوگرافی پری اپیکال (PA) می باشد که بدلیل دو بعدی بودن، معمولا باید در زوایای مختلف تهیه شود این روش در موارد بسیاری مخصوصا اگر جداشدگی قطعات وجود نداشته باشد، با شکست روبرو است.^(5و4)

علاوه بر دو بعدی بودن تصاویر PA، ظرفیت تشخیصی آنها تحت تأثیر متغیرهای مختلفی از جمله زاویه تیوب اشعه، زمان اکسپوژر، حساسیت گیرنده، پروسسینگ و شرایط مشاهده تصاویر است.⁽⁵⁾

جدول 1 : تعداد شکست ها و حساسیت و ویژگی در گروههای با وکسل های 75 و 150 میکرون با و بدون پست

گروه	شکستگی	شکستگی واقعی		حساسیت (فاصله اطمینان)	ویژگی (فاصله اطمینان)
گروه	شکستگی	دارد	ندارد	حساسیت (فاصله اطمینان)	ویژگی (فاصله اطمینان)
وکسل 150 میکرون با پست	دارد	7	0	7/46 (41/73-27/21)	100 (100-2/78)
	ندارد	8	15	7/46 (41/73-27/21)	100 (100-2/78)
	کل	15	15	-	-
وکسل 150 میکرون بدون پست	دارد	9	0	60 66/83-29/32)	100 (100-2/78)
	ندارد	6	15	60 66/83-29/32)	100 (100-2/78)
	کل	15	15	-	-
وکسل 75 میکرون با پست	دارد	10	0	7/66 (18/88-38/38)	100 (100-2/78)
	ندارد	5	15	7/66 (18/88-38/38)	100 (100-2/78)
	کل	15	15	-	-
وکسل 75 میکرون بدون پست	دارد	15	0	100 (100-2/78)	100 (100-2/78)
	ندارد	0	15	100 (100-2/78)	100 (100-2/78)
	کل	15	15	-	-

جدول 2 : فراوانی تشخیص‌های محل شکستگی توسط چهار تکنیک مورد مطالعه

محل شکستگی	تکنیک
	وکسل 150 میکرون با پست	وکسل 150میکرون بدون پست	وکسل 75 میکرون با پست	وکسل 75 میکرون بدون پست
	(درصد) تعداد	(درصد) تعداد	(درصد) تعداد	(درصد) تعداد
ترک سرویکال بدون جداشدگی	0(0/0)	0(0/0)	0(0/0)	2(0/100)
یک سوم میانی افقی	7(0/100)	7(0/100)	7(0/100)	7(0/100)
سرویکال مایل و نیمه امتداد یافته	0(0/0)	0(0/0)	0(0/0)	(0/100)
یک سوم کرونال مایل	0(0/0)	2(0/100)	2(0/100)	2(0/100)
سرویکال افقی	0(0/0)	0(0/0)	0(0/0)	1(0/100)
یک سوم میانی مایل و نیمه امتداد یافته	0(0/0)	0(0/0)	1(0/100)	1(0/100)
کل	7(7/46)	9(0/60)	10(7/66)	15(0/100)

با وجود این محدودیت‌ها گاهی تشخیص شکستگی با کمک سیستم‌های CBCT آسان‌تر خواهد بود. CBCT نسبت به رادیوگرافی‌های داخل دهانی با فیلم معمولی یا با سنسورهای دیجیتال و نیز نسبت به MDCT (Multi Detect of Computed Tomography) (توموگرافی کامپیوتری با مولتی دتکتور) حساسیت و ویژگی بالاتری در تشخیص شکستگی افقی ریشه دارد؛ اما نیاز به بررسی بیشتر می باشد.^{(14و10و5و4)}

سیستم‌های CBCT با چندین میدان دید کوچک می‌توانند ارزش فراوانی در تعیین شکستگی دندانی داشته باشند و کاربر را قادر می‌سازند شکستگی را در پلن‌های متعددی مشاهده کند.^(5-3)

بسیاری از دندان‌هایی که برای شکستگی ریشه مورد بررسی قرار گرفته‌اند درمان اندو شده و دارای مواد پرکننده ریشه و پست‌های فلزی بوده‌اند. این مواد با دانسیته بالا و توانایی بالا در تضعیف اشعه آرتیفکت‌های تصویری قابل ملاحظه‌ای ایجاد می کنند، که می‌توانند کیفیت تصویر را کاهش داده و تشخیص شکستگی را اگر نه غیر ممکن، اما بسیار سخت نمایند.^(15و11) یکی از دلایل شک راجع به دقت CBCT مربوط به ماهیت مخروطی و آرتیفکت‌های این تصویربرداری است.⁽¹⁶⁾

در این مطالعه برای ایجاد ترک افقی از ضربه استفاده شد که علت آن شبیه سازی هر چه بیشتر به ترک های ایجاد شده در صدمات دندانی است. از طرفی در ناحیه شکستگی، عاج از دست نرفته و قطعات مجددا با حداکثر تطابق در کنار هم قرار می گرفتند. در مقابل در صورتیکه اگر برای شبیه سازی ترک از برش با حتی نازک ترین دیسک استفاده شود، تطابق اولیه در هنگام قرار گیری مجدد قطعات در محل خود، به خوبی روش ایجاد ترک با ضربه نخواهد بود.

جهت افزایش کیفیت تصاویر می‌توان از کاهش سایز وکسل استفاده کرد.^(18و17) در یک مطالعه که‌ دستگاه‌های متفاوت CBCT با fov متفاوت در بررسی شکستگی افقی ریشه مورد ارزیابی قرار گرفته بود، سایزهای وکسل 76، 80 ،100، 120 و 125 بررسی شدند، نتایج این مطالعه، نشان داد که در سیستم کداک (Kodak) با سایز وکسل 76 و سیستمAccuitomo با سایز وکسل 125 میکرون، تقریبا نزدیک به دو سایز وکسل بکار رفته در مطالعه ما، حساسیت به دست ‌آمده در محدوده 95 تا 98 درصد برای وکسل 76 و 88 تا 95 درصد برای وکسل 125 بود که دلیل این حساسیت بالا را عدم حضور پست فلزی بیان کرده بود. حساسیت پایین در رابطه با وکسل 150 بدون پست در مطالعه ما در مقایسه با وکسل 125 سیستم Accuitomo ، به هر حال می تواند به دلیل اختلاف سایز بین این دو وکسل و نیز تفاوت دو دستگاه باشد.⁽³⁾

مطالعه مروری دیگری به این نتیجه رسیده بود که سایز وکسل در تشخیص شکستگی حائز اهمیت نیست، اما استفاده از CBCT برای تشخیص شکستگی ریشه قابل اطمینان است.⁽¹⁹⁾

تاکنون مطالعات بسیاری در زمینه بررسی شکستگی ریشه توسط CBCT انجام شده است که شرایط مختلفی از جمله تأثیر سایز وکسل متفاوت، fov های مختلف، اثر سیستم‌های فیلتراسیون و حذف آرتیفکت و یا مقایسه سیستم‌های مختلف CBCT تحت بررسی قرار گرفتند.^{(21و20و13و12)}

در یک مطالعه دیگر همانند مطالعه حاضر، ‌از سیستم ProMax3D استفاده شده بود و صحت تشخیص شکستگی افقی ریشه توسط آن نسبت به دستگاه دیگر در آن مطالعه بیشتر بود و سیستم حذف آرتیفکت باعث کاهش صحت تشخیص شده بود.⁽²¹⁾ ولی در یک بررسی دیگر این سیستم باعث افزایش تشخیص درست شده بود که البته در رابطه با شکستگی ریشه نبود.⁽²⁰⁾ همچنین در مطالعه انجام شده برای تشخیص شکستگی عمودی، این سیستم باعث افزایش تشخیص شده بود.⁽¹³⁾ اما در مطالعه ما نه سیستم حذف آرتیفکت و نه فیلتراسیون تاثیری در تشخیص نداشتند.

در مطالعات گذشته حساسیت و ویژگی در حضور پست فلزی کاهش یافته و تشخیص شکستگی با وجود پست مشکل بود.⁽³⁾ در مطالعه ما نیز بطور مشابه حساسیت CBCT در هر دو سایز وکسل بکار گرفته شده در حضور پست کاهش یافته بود که این اختلاف در وکسل 75 میکرون بارزتر بود.

ویژگی تمامی تکنیک‌های بکار رفته در مطالعه ما در تشخیص شکستگی ریشه 100 درصد بود که بیانگر عدم تشخیص مثبت کاذب در این مطالعه بوده است. این مسئله می تواند مرتبط با تجربه بالای مشاهده‌گر در زمینه تشخیص شکستگی ریشه باشد. در سایر مطالعات بررسی شده هم که از سایز وکسل‌های تقریبا مشابه استفاده کرده بودند، محدوده ویژگی بالا و بین 88 تا 100 درصد بود.^(22و3)

واضح است نتایج حاصل از شرایط بالینی ممکن است با این نتایج متفاوت باشند و بهتر است این نتایج پس از انجام کارآزمایی‎های بالینی مورد تفسیر قرار گیرد، تا بتوان تحلیل کامل‏تر و جامع‌تری از نتایج داشت.

نتیجه‎گیری

حساسیت و دقت سیستم 3Dmax درشرایط با یا بدون پست در سایز وکسل 75 بیشتر از 150میکرون بوده است و در هر دو سایز وکسل وجود پست باعث کاهش حساسیت و دقت شده بود. بیشترین تاثیر پست در تشخیص شکستگی‌های یک سوم کرونال ریشه وناحیه سرویکال بود. میزان ویژگی برای تکنیک‌های مختلف مورد مطالعه برابر 100 درصد بوده است. سیستم حذف آرتیفکت و فیلتراسیون تأثیری در تشخیص شکستگی افقی ریشه نداشتند.

تشکر و قدردانی

با تشکر از اساتید راهنما و مشاور در گروه‌های رادیولوژی و اندو دانشکده دندانپزشکی مشهد و معاونت پژوهشی که حداکثر همراهی را در طول این مطالعه داشتند.

مراجع

Andreasen JO, Andreasen FM, Andersson L. Textbook and color atlas of traumatic injuries to the teeth. New Jersey: John Wiley & Sons; 2018.
Doğan MS, Callea M, Kusdhany LS, Aras A, Maharani DA, Mandasari M, et al. The evaluation of root fracture with cone beam computed tomography (CBCT): an epidemiological study. J Clin Exp Dent 2018; 10(1):e41-8.
Kamburoglu K, Onder B, Murat S, Avsever H, Yüksel S, Paksoy CS. Radiographic detection of artificially created horizontal root fracture using different cone beam CT units with small fields of view. Dentomaxillofac Radiol 2013; 42(4):20120261.
Bechara B, McMahan CA, Noujeim M, Faddoul T, Moore WS, Teixeira FB, et al. Comparison of cone beam CT scans with enhanced photostimulated phosphor plate images in the detection of root fracture of endodontically treated teeth. Dentomaxillofac Radiol 2013; 42(7):20120404.
Avsever H, Gunduz K, Orhan K, Uzun I, Ozmen B, Egrioglu E, et al. Comparison of intraoral radiography and cone-beam computed tomography for the detection of horizontal root fractures: an in vitro study. Clin Oral Investig 2014; 18(1):285-92.
Long H, Zhou Y, Ye N, Liao L, Jian F, Wang Y, et al. Diagnostic accuracy of CBCT for tooth fractures: a meta-analysis. J Dent 2014; 42(3):240-8.
Tofangchiha M, Bolbolian M, Ghasemi A. Evaluation of root canal morphology of maxillary first premolars using cone beam computed tomography. J Mashhad Dent Sch 2018; 42(1):31-40.
Salineiro FC, Kobayashi-Velasco S, Braga MM, Cavalcanti MG. Radiographic diagnosis of root fractures: a systematic review, meta-analyses and sources of heterogeneity. Dentomaxillofac Radiol 2017; 46(8):20170400.
Bechara B, McMahan CA, Nasseh I, Geha H, Hayek E, Khawam G, et al. Number of basis images effect on detection of root fractures in endodontically treated teeth using a cone beam computed tomography machine: an in vitro study. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol 2013; 115(5):676-81.
Kamburoğlu K, Ilker Cebeci AR, Gröndahl HG. Effectiveness of limited cone-beam computed tomography in the detection of horizontal root fracture. Dent Traumatol 2009; 25(3):256-61.
White SC, Pharoah MJ. White and pharoah's oral radiology e-book: principles and interpretation. New York: Elsevier Health Sciences; 2018.
Nascimento MC, Nejaim Y, de Almeida SM, Bóscolo FN, Haiter-Neto F, Sobrinho LC, et al. Influence of cone beam CT enhancement filters on diagnosis ability of longitudinal root fractures. Dentomaxillofac Radiol 2014; 43(3):20130374.
Saati S, Eskandarloo A, Falahi A, Tapak L, Hekmat B. Evaluation of the efficacy of the metal artifact reduction algorithm in the detection of a vertical root fracture in endodontically treated teeth in cone-beam computed tomography images: an in vitro study. Dent Med Probl 2019; 56(4):357-63.
May JJ, Cohenca N, Peters OA. Contemporary management of horizontal root fractures to the permanent dentition: diagnosis--radiologic assessment to include cone-beam computed tomography. Pediatr Dent 2013; 35(2):120-4.
Costa FF, Gaia BF, Umetsubo OS, Cavalcanti MG. Detection of horizontal root fracture with small-volume cone-beam computed tomography in the presence and absence of intracanal metallic post. J Endod 2011; 37(10):1456-9.
Anbiaee N, Sanaei Farrokhy A, Akhlaghi S. The effect of exposure factors on reliability of voxel values from cone-beam computed tomography on density evaluation. J Mashhad Dent Sch 2016; 40(4):309-16.
Özer SY. Detection of vertical root fractures by using cone beam computed tomography with variable voxel sizes in an in vitro model. J Endod 2011; 37(1):75-9.
Melo SL, Bortoluzzi EA, Abreu M Jr, Corrêa LR, Corrêa M. Diagnostic ability of a cone-beam computed tomography scan to assess longitudinal root fractures in prosthetically treated teeth. J Endod 2010; 36(11):1879-82.
Ma RH, Ge ZP, Li G. Detection accuracy of root fractures in cone-beam computed tomography images: a systematic review and meta-analysis. Int Endod J 2016; 49(7):646-54.
Bayrak S, Orhan K, Kursun Çakmak ES, Görürgöz C, Odabaşı O, Yilmaz D, et al. Evaluation of a metal artifact reduction algorithm and an optimization filter in the estimation of peri-implant dehiscence defects by using cone beam computed tomography: an in-vitro study. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol 2020; 130(2):209-16.
Bechara B, Alex McMahan C, Moore WS, Noujeim M, Teixeira FB, Geha H. Cone beam CT scans with and without artefact reduction in root fracture detection of endodontically treated teeth. Dentomaxillofac Radiol 2013; 42(5):20120245.
Costa FF, Pinheiro LR, Umetsubo OS, dos Santos O Jr, Gaia BF, Cavalcanti MG. Influence of cone-beam computed tomographic scan mode for detection of horizontal root fracture. J Endod 2014; 40(9):1472-6.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 1,449

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 448

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

بررسی دقت توموگرافی کامپیوتری با اشعه مخروطی در تشخیص شکستگی‌های افقی ریشه در حضور و یا فقدان پست فلزی داخل کانال: یک مطالعه آزمایشگاهی