مقدمه

امروزه توجه به بعد زیباشناختی درمانهای دندانپزشکی از جمله مهمترین و مورد توجه ترین ابعاد درمانی طی ارائه درمانهای ترمیمی می باشد. علم رنگ از ابزارهای مهم دستیابی به این هدف و حصول بهترین و زیباترین نتیجه درمانی است، به همین دلیل رنگ از مقوله های مهم دندانپزشکی معاصر محسوب می شود.^(2و1)

سیستم های راهنمای رنگ، محیط رنگی دندانهای طبیعی را بطور کامل نشان نمی دهند، با این وجود هنوز مکانیزم اصلی ارزیابی و انتقال رنگ دندان در دندانپزشکی بالینی محسوب می شوند.⁽¹⁾ شرایط ایده آل برای انتخاب رنگ وقتی حاصل می شود که تکنسین، بیمار و دندانپزشک در مرحله تشخیص و طرح درمان همدیگر را ملاقات کنند که البته اغلب چنین ملاقاتی ممکن نمی شود.⁽²⁾ در مقایسه کلینیسن ها، دانشجویان و پرستاران دندانپزشکی در زمینه انتخاب رنگ، مطالعه نشان می دهد که کلینیسین ها نتیجه بهتری را از دانشجویان و پرستاران داشته اند یعنی دوره های آموزش مدون در بهبود و درک انتخاب رنگ نقش عمده ای داشته است.⁽³⁾

مطالعات، پیرامون عوامل موثر در انتخاب رنگ نشان می‏دهد که تجهیز مطب با یک تیوپ فلورسانت ویژه با شدت نور استاندارد که بیشترین نزدیکی را با نور روز آسمان شمالی دارد، قادر به ارائه یک منبع نوری ایده آل و استاندارد جهت انتخاب رنگ صحیح است، همچنین دمای منبع نوری نیز مهم است. دمای لامپ D65 ((6500 ^0k، دمای رنگ اختصاصی منطبق با نور روز است که رنگ طبیعی یا سفید گفته می‏شود.^(6و4) همچنین فتوگرافی و تهیه عکس ابتدائی برای انتخاب رنگ بصری و خصوصیات سطحی دندان بعنوان راه حل کمکی می باشد.⁽⁷⁾

کامپیوترهای پیشرفته می توانند با دقت بسیار بالا تعیین رنگ کنند، با این حال بنظرنمی رسد که استفاده از سیستمهای کامپیوتری (کالریمتر و اسپکتروفتومتر) به دلیل دقت بیش از حد بصورت کلینیکی عملی باشد، چون در بعضی شرایط باعث سردرگمی کلینیسین می شود.⁽¹⁾ مطالعات نشان می دهد که دریافت رنگ مسئله پیچیده ای است در بسیاری از موارد انتخاب رنگ کامپیوتری دقیق تر است، اما کاملاً قابل اطمینان نیست و نظرات بیماران را منعکس نمی کند.^(9و8) همچنین در بررسی صحت و قابلیت اطمینان یک دستگاه تعیین رنگ (Shade scan) با قابلیت سه نرم افزار راهنمای رنگ، نشان داده شد که بسته به نوع نمونه رنگ متفاوت است.⁽¹⁰⁾ ولی بعضی مطالعات نشان دادند که در مقایسه قابلیت تعیین رنگ با کالریمتر و روش انتخاب رنگ بصری، با توجه محدودیت‏های موجود، کالریمتر قابل اعتماد بنظر می رسد.^(12و11) در بررسی تعیین رنگ به روش اسپکتروفتومتری و انتخاب رنگ بصری، اسپکتروفتومتریک نتایج دقیق تری نشان داد،⁽¹³⁾ اما در
کراون های ساخته شده به روش انتخاب بصری و مقایسه آن با دندان طبیعی بیمار، تفاوت معنی دار در صحت و قابلیت اطمینان آنها مشاهده شد.⁽¹⁴⁾ همچنین در مقایسه با دو سیستم انتخاب رنگ بصری و اسپکترومتریک، مطالعه نشان داد که کراون های ساخته شده توسط سیستم اسپکتروفتومتریک نسبت به سیستم تعیین رنگ بصری، تطابق رنگ بهتری داشتند.⁽¹⁵⁾

با توجه به محدودیت های موجود، در بررسی توانائی دانشجویان دندانپزشکی در تعیین رنگ دندان توسط دو منبع نوری متفاوت، تفاوت معنی داری از نظر سال تحصیلی و جنسیت مشاهده نشد⁽¹⁶⁾ هر چند که مطالعه نشان می دهد که کلینیسین هایی که تجربه کمتری دارند با کمک سیستم های انتخاب رنگ مثل 3DMaster که به طور سیستماتیک تنظیم شده اند، توفیق بیشتری در انتخاب رنگ صحیح دارند⁽¹⁾ و همچنین 3DMaster کمترین خطای چشمی را در مقایسه با Vita-کلاسیک داشت.⁽¹⁷⁾ در مطالعه تاثیر کلینیکی دو سیستم راهنمای رنگ 3DMaster و Vita-کلاسیک نشان داده شد که کراون های تعیین رنگ شده با 3DMaster بدون نیاز به هیچ اصلاح رنگی قابل سمان کردن بودند، برخلاف آن 17% از رستوریشن های تعیین رنگ شده با Vita-کلاسیک نیازمند تغییراتی در رنگشان بودند.⁽¹⁸⁾ همچنین در بررسی تفاوت کلینیکی راهنمای رنگ 3DMaster با Vita-کلاسیک، به کمک دندانپزشکان عمومی با حداقل 14 سال تجربه کاری و پروتزیست ها تحت شرایط استاندارد نشان داده شد که در دندانپزشکان عمومی تکرارپذیری انتخاب رنگ با نمونه رنگ 3DMaster بطور قابل توجهی در مقایسه با نمونه رنگ
Vita-کلاسیک بیشتر بود در حالی که در پروتزیست ها چنین تفاوتی مشاهده نشد.⁽¹⁾ در سالهای اخیر جهت پیشرفت دقت در انتخاب رنگ و افزایش تطابق پذیری ترمیم نهائی طی فرایند انتخاب رنگ بصری، سیستم راهنمای رنگ 3DMsater به بازار عرضه شده است. تولیدکنندگان آلمانی این سیستم ادعا کرده اند که تطابق رنگ بوسیله آن آسان، قطعی و قابل تکرار است؛⁽¹⁷⁾ با این حال اطلاعات زیادی در مورد تاثیر سیستم راهنمای رنگ 3DMaster در دست نمی باشد، به همین دلیل هدف ما در این مطالعه، ضمن آشنایی دانشجویان با جنبه‏های کاربردی علم رنگ، مقایسه تکرارپذیری انتخاب رنگ توسط دانشجویان دختر و پسر سال ششم دانشکده دندانپزشکی با استفاده از دو نمونه رنگ Vita-کلاسیک و 3DMaster بود.

مواد و روش ها

در این مطالعه توصیفی- مقطعی، تعداد ده دانشجوی دختر و ده دانشجوی پسر که همگی سال ششم دندانپزشکی بودند با محدوده سنی (26-24 ساله) مشارکت داشتند. دو سیستم راهنمای رنگ Vita Pan classical و Vita Pan 3DMaster(Vita Zahnfabrik, Germany) برای آزمایش انتخاب شدند و هر دانشجو از هر دو نمونه رنگ برای انتخاب رنگ کانین راست ماگزیلای بیست بیمار که فاقد هر گونه ترمیم و پوسیدگی بود، استفاده کرد. برای جلوگیری از ابراز سلیقه شخصی در طول مطالعه ترتیب استفاده از دو نمونه رنگ بطور اتفاقی تعیین شد تا تمایل احتمالی در استفاده از راهنمای رنگ بصورت تصادفی انجام گیرد. دندانهای هر یک از بیماران قبل از انتخاب رنگ جهت حذف رنگ احتمالی، پالیش گردید. دو هفته بعد از اولین انتخاب رنگ بر روی بیست بیمار، تمام فرآیند انتخاب رنگ  بوسیله همان دانشجویان دوباره تکرار گردید، (جمعاً هر دانشجو هشتاد بار انتخاب رنگ در دو مرحله انجام داد). کد و شماره مربوط به گروه های موجود در این مطالعه در جدول 1 آورده شده اند.

جدول 1 : کد و شماره های مربوط به هر گروه

جهت حذف اشکال احتمالی ناشی از اختلال دید رنگ، تست کوررنگی از دانشجویان قبل از شروع مطالعه توسط تست ایشیهارا گرفته شد.

فرآیند تطابق رنگ تحت شرایط نور کنترل شده و با یک منبع نور مصنوعی یکسان و یکنواخت انجام گرفت
(Day light 6500^0k). برای کاهش تاثیر اختلال ناشی از کوچک بودن حفره دهان و تداخل نور محیط اطراف، منبع نور مصنوعی در فاصله صد تا صدوبیست سانتیمتری تعیبه شد. رنگ دیوارها و سقف اتاق مخصوص انتخاب رنگ خاکستری بود. راهنمای رنگ در کنار دهان و مجاور دندان کانین راست ماگزیلا بیمار قرار گرفت و از دانشجویان خواسته شد تا فقط بر روی همان دندان تمرکز کنند. با توجه به اینکه افراد شرکت کننده در این مطالعه دانشجویان سال آخر بودند سابقه ذهنی قبلی  از کار با 3DMaster که در نتیجه منجر به اختلال ادراک و بهره بردن از این سیستم جهت تعیین رنگ طی این مطالعه بشود، وجود نداشت. نحوه استفاده از هر دو نمونه رنگ یک هفته قبل از شروع مطالعه به دانشجویان آموزش داده شد.

برای رسیدن به بهترین درک طی استفاده از سیستم نمونه رنگ، شماره آنها جهت جلوگیری از تداخل حافظه بصری در نتیجه کار پوشانیده شد. محدوده زمانی ده ثانیه ای جهت انتخاب رنگ بمنظور کاهش احتمال خستگی شبکیه و وقفه زمانی بین استفاده از دو نمونه رنگ ده دقیقه در نظر گرفته شد. میزان درصد تکرارپذیری انتخاب رنگ بر اساس فرمول زیر محاسبه شد:

داده های بدست آمده بر اساس نوع سیستم راهنمای رنگ و جنس، توسط آنالیز واریانس، t-test و نرم افزار آماری SPSS11.5 مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت و سطح معنی دار 05/0=α در نظر گرفته شد.

یافته ها

نتایج حاصل از گردآوری داده ها نشان داد، میانگین تکرارپذیری در دانشجویان 4/10 با انحراف معیار 61/2 بود. کمترین تکرارپذیری در گروه دختران (3/9) با راهنمای رنگ Vita-کلاسیک بود (جدول 2).

جدول 2 : میانگین، انحراف معیار، حداقل و حداکثر تکرار پذیری در گروههای تحت مطالعه

همچنین نمودار 1، میانگین درصد تکرارپذیری را در گروههای مورد مطالعه نشان می دهد.

نمودار 1 : میانگین درصد تکرار پذیری انتخاب رنگ گروهها

مونث، Vita-کلاسیک: FV1         مذکر، Vita-کلاسیکMV1 :

مونث،  3DMaster: FV2           مذکر، 3DMasterMV2 :

در مقایسة دو سیستم راهنمای رنگ آزمون t زوجی نشان داد که این دو سیستم تفاوت آماری معنی داری از نظر تکرارپذیری نداشتند (31/0P=) (جدول 3).

جدول 3 : شاخص های آماری دو سیستم رنگ Vita -کلاسیک و 3DMaster

دو سیستم راهنمای رنگ را به طور جداگانه در افراد مذکر و مونث نیز مورد بررسی قرار دادیم. نتایج نشان داد که در افراد مذکر میانگین تکرارپذیری با سیستم 3DMaster بیشتر از Vita-کلاسیک بود. ولی تفاوت معنی داری با یکدیگر نداشتند (48/0P=) (جدول 4).

جدول 4 : شاخص های آماری دو سیستم رنگ Vita -کلاسیک و 3DMasterدر افراد مذکر

و همچنین میانگین تکرار پذیری انتخاب رنگ بین دو سیستم راهنمای رنگ در افراد مونث نیز تفاوت معنی داری نداشت (49/0P=).

جدول 5 : مقایسه تکرارپذیری Vita -کلاسیک و 3DMaster در

افراد مونث

مقایسه کلی نتیجه گروه های موجود در مطالعه بوسیله
t-test بین میانگین ها انجام گرفت. (جدول 6).

جدول 6 : مقایسه کلی اختلاف میانگین بین گروه های تحت مطالعه

بر اساس جدول 6 و آزمون t-test اختلاف معنی داری بین دو جنس با استفاده از دو راهنمای رنگ Vita-کلاسیک (19/0P=) و 3DMaster (23/0P=) مشاهده نشد. هر چند یک اختلاف جزئی که از لحاظ آماری معنی دار نبود، در تکرارپذیری انتخاب رنگ با 3DMaster در مقایسه با
Vita-کلاسیک به تفکیک در هر یک از دو جنس وجود داشت، بطوریکه در افراد مذکر قدرمطلق اختلاف بین دو سیستم 9/0 و در افراد مونث 7/0 بود.

بحث

بنظر می رسد که تعیین و درک رنگ دندان تحت تاثیر عوامل متعددی مانند جنس و سن واقع می شود و در بین
کلینسین های مختلف یکسان نیست⁽¹⁾ بهمین دلیل تفاوت جنس را در این مطالعه برای بررسی بیشتر در زمینه انتخاب رنگ در نظر گرفتیم. تطبیق رنگ در شرایط نوری کنترل شده و با یک منبع نور ثابت مصنوعی که تامین کننده حداکثر نور روز آسمان شمالی (در نیمکره شمالی) باشد صورت پذیرفت.^(6و4) برای یکنواخت بودن منبع نوری از یک اتاق مخصوص تعیین رنگ استفاده شد. کانین بالا بدلیل حجم عاج مناسب و ثبات تطابق رنگ با سیستم های راهنمای رنگ و منابع نوری متفاوت، جهت تعیین رنگ انتخاب شد.⁽¹⁾

سن افراد موجود در این مطالعه تقریباً در یک محدوده باریک و در حدود 24 تا 26 سال انتخاب شد تا عامل تفاوت و تغییرات قدرت ادارک و دید رنگ تحت تاثیر گذشت زمان  و افزایش سن قرار نگیرد.^(16و1) علیرغم ضعیف بودن تاثیر حافظه رنگی، دو هفته فاصله زمانی بین دو مرحله ارزیابی بیماران در نظر گرفته شد. با توجه به اینکه انتخاب رنگ یک توانائی قابل یادگیری است، نیاز به دانش و آموزش دارد. یادگیری این توانائی و مهمتر از آن آموزش این مهارت بسیار دشوار است. اگر کلینیسین اصول علمی ملاحظات رنگ را طی فرآیند انتخاب رنگ دنبال نکند، یک ترمیم، هارمونی لازم را در کنار دندان های طبیعی نخواهد داشت.⁽¹⁾

York در مطالعه خود بین سه گروه با تجربه بالینی متفاوت به این مطلب اشاره می کند که کلینیسین ها در مقایسه با دانشجویان، و دانشجویان در مقایسه با پرستاران درک و کارآمدی بهتری در زمینه بکارگیری روشهای معمول انتخاب رنگ دارا هستند و این بیانگر این نکته است که دوره های تنظیم  شده  آموزشی  جهت  بهبود  درک و روش کار در این

زمینه مفید است.⁽³⁾

Paul با مقایسه کردن کراون های تهیه شده از طریق انتخاب رنگ به روش اسپکتروفتومتریک و روش بصری بوسیله سیستم‏های راهنمای رنگ Vita-کلاسیک، به این نتیجه رسید که نود درصد موارد کراون های ساخته شده به روش اسپکتروفتومتریک، برای سمان کردن نهائی ارجح بودند و استفاده از سیستم راهنمای رنگ تجارتی Vita-کلاسیک کل محدوده رنگ دندانهای طبیعی را به ما نمی دهد⁽¹⁵⁾ و همچنین Wee هم طی مطالعه ای، به نتیجه مشابه Paul رسید.⁽¹⁴⁾ در مطالعه حاضر علی رغم اینکه راهنمای رنگ 3DMaster طیف گسترده ای از محدوده رنگی دندان را دارا می باشد، در مقایسه با سیستم راهنمای رنگ Vita-کلاسیک، اختلاف میانگین درصد تکرارپذیری انتخاب رنگ معنی‏دار نبود (31/0P=). این مطلب بدین معنی است که خصوصیات سیستم راهنمای رنگ با شرایط استاندارد و یکسان شده محیط کار، جهت انتخاب رنگ تنها عوامل موثر در رسیدن به بیشترین تکرارپذیری و کاهش خطاهای بصری حین انتخاب رنگ نمی‏باشند. بلکه عامل مهارت کلینیکی و تجربه بالینی که با آموزش و تقویت آن رابطه مستقیمی دارد، نقش مهمی در بهبود نتایج حاصل از انتخاب رنگ با سیستم‏های بصری دارد که نتایج بدست آمده در مطالعه York⁽³⁾ تائیدکننده این مطلب می‏باشد.

با توجه به مزایای سیستم راهنمای رنگ 3DMaster، سادگی و قدم به قدم بودن کار و تفکیک اجزاء رنگی در مراحل مختلف انتخاب رنگ در مقایسه با Vita-کلاسیک کار با آن بسیار آسان بنظر می رسد.^(18و1) بنابراین کلینیسین‏هائی مثل دانشجویان که تجربه کمتری دارند با استفاده از سیستمی که آنها را طی فرآیند انتخاب رنگ، نسبتاً به شکل سیستماتیک و تنظیم شده ای راهنمائی کند، توفیق بیشتری در انتخاب رنگ صحیح دندان و اجتناب از تصحیح رنگ در پایان کار دارند،^(18و17و1) با این وجود در این مطالعه استفاده از 3DMaster تاثیر قابل توجهی در افزایش تکرارپذیری انتخاب رنگ در مقایسه با Vita-کلاسیک نشان نداد که این نتیجه ممکن است ناشی از اطلاعات و دانش رنگ شناسی یکسان کسب شده در دانشجویان که عملاً فاقد تجربه کلینیکی در زمینه استفاده از هر دو سیستم راهنمای رنگ می باشند، باشد.

نتیجه این مطالعه با نتیجه بدست آمده در مطالعه Hamad⁽¹⁾ از دو جنبه مورد بحث قرار می گیرد. جنبة اول گروه دندانپزشکان عمومی با میانگین 14 سال تجربه کاری با Vita-کلاسیک و فاقد تجربه کاری با 3DMaster بودند که میانگین تکرارپذیری انتخاب رنگ با نمونه رنگ 3DMaster بطور قابل توجهی در مقایسه با نمونه رنگ Vita-کلاسیک بیشتر بود که از این جهت با مطالعه حاضر همخوانی ندارد. بنظر می رسد شاید دانشجویان با وجودی که از تجربه بالینی قابل توجهی برخوردار نبودند از نظر سطح آموزش در زمینه رنگ و انتخاب رنگ تقریباً به سطح بالائی از دانش و توانمندی در طی این مطالعه دست یافته اند که در واقع در
هر دو گروه دختر و پسر منجر به کمرنگ شدن تاثیر تفاوت در بکارگیری هر دو سیستم راهنمای رنگ گردیده است
(49/0P= و 48/0P=). جنبة دوم مطالعه Hamad، گروه پروتزیست ها بود که میانگین تکرارپذیری انتخاب رنگ با هر دو نمونه رنگ 3DMaster و کلاسیک، تفاوت معنی داری نداشت که نتیجه این قسمت با مطالعه حاضر به نوعی همخوانی دارد و در ارزیابی مطالعه وی این نتیجه را مرتبط با سطح آموزش و آگاهی بالاتر گروه متخصصین در مقایسه با کلینیسین های عمومی ذکر می کند.

بنابراین جدا از مزایای مرتبط با سیستم راهنمای رنگ 3DMaster که آشکارا استفاده از آن در مقایسه با
Vita-کلاسیک آسانتر و قابل فهم تر می باشد،^(18و17و1) با این حال نتایج آماری بدست آمده تائیدکننده وجود تفاوت قابل توجه در نتیجه بالینی استفاده از این سیستم در افزایش تکرارپذیری در مقایسه با سیستم راهنمای رنگ Vita-کلاسیک نمی باشد. بنابراین هرگونه پیشرفت کلینیکی در تکرارپذیری انتخاب رنگ، بدلیل کمک به رسیدن به سطح مطلوبتری از ارائه درمانهای زیبائی اهمیت دارد، باید بدنبال راههائی باشیم تا قدرت تطبیق رنگ را افزایش دهد حتی اگر پیشرفت تجربی بدست آمده از نظر آماری قابل توجه نباشد.

بر اساس  مطالعه  و  اطلاعات  موجود،  جنس  مونث  در

مقایسه با جنس مذکر به علت نحوه توارث ژن های مرتبط با بروز سلول های حساس به رنگ در شبکیه از نظر قدرت دید رنگ را باید توانمندی بیشتری داشته باشند.⁽¹⁶⁾ مطالعه Curd نشان داد که دانشجویان دندانپزشکی از نظر توانایی انتخاب رنگ دندان تفاوت معنی داری از نظر جنسیت ندارند.⁽¹⁶⁾ علیرغم این مطلب در مطالعه حاضر دانشجویان پسر در مقایسه با دانشجویان دختر درصد تکرارپذیری بالاتری را ضمن استفاده از هر دو سیستم راهنمای رنگ نشان دادند، هر چند از نظر آماری این مسئله معنی دار نبود و نیاز به مطالعه بیشتری دارد (23/0P= و 19/0P=).

 نتیجه گیری

با توجه به محدودیت های موجود در این مطالعه:

1) تفاوت قابل توجهی در استفاده از دو سیستم راهنمای رنگ Vita-کلاسیک در مقایسه با 3DMaster در هر یک از دو جنس مشاهده نشد.

2) دانشجویان پسر در مقایسه با دانشجویان دختر درصد تکرارپذیری بالاتری در استفاده از Vita-کلاسیک و 3DMaster نشان دادند هر چند از نظر آماری معنی دار نبود.

3) علیرغم مزایای عنوان شده برای راهنمای رنگ 3DMaster این سیستم  پیش بینی افزایش تکرارپذیری انتخاب رنگ را در مقایسه با Vita-کلاسیک برآورده نکرد.

  تقدیر و تشکر

بدینوسیله از معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد جهت تصویب طرح تحقیقاتی و تامین بودجه آن، تقدیر و تشکر می نمائیم.