بررسی شیوع کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا در کلیشه های پانورامیک و برخی عوامل مرتبط با آن در مراجعین بخش رادیولوژی دانشکدۀ دندانپزشکی مشهد- ایران (1386- 1385)

ایمانی مقدم, ماهرخ; باقرپور, علی; احمدیان یزدی, اعظم; کیومرثی, نازنین

doi:10.22038/jmds.2009.1273

بررسی شیوع کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا در کلیشه های پانورامیک و برخی عوامل مرتبط با آن در مراجعین بخش رادیولوژی دانشکدۀ دندانپزشکی مشهد- ایران (1386- 1385)

مجله دانشکده دندانپزشکی مشهد

مقاله 1، دوره 33، شماره 2، تیر 1388، صفحه 89-96 اصل مقاله (207.74 K)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

شناسه دیجیتال (DOI): 10.22038/jmds.2009.1273

نویسندگان

ماهرخ ایمانی مقدم^* ¹؛ علی باقرپور²؛ اعظم احمدیان یزدی³؛ نازنین کیومرثی⁴

¹دانشیار گروه رادیولوژی دهان، فک و صورت دانشکده دندانپزشکی و مرکز تحقیقات دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

²استادیار گروه رادیولوژی دهان، فک و صورت دانشکده دندانپزشکی و مرکز تحقیقات دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

³مربی گروه رادیولوژی دهان، فک و صورت دانشکده دندانپزشکی و مرکز تحقیقات دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

⁴دستیار تخصصی گروه ترمیمی و زیبایی دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز

چکیده

مقدمه: کیست احتباسی موکوسی شایع ترین عارضه سینوزیت است که به ندرت با علائم و نشانه‌های بالینی همراه می باشد. هدف از این مطالعه، بررسی شیوع کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا و برخی ریسک فاکتورهای مرتبط با آن در بیماران مراجعه کننده به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد بود.
مواد و روش ها: در این مطالعه توصیفی رادیوگرافی‌های پانورامیک 707 بیمار مراجعه‌کننده به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد از جهت وجود رادیواپاسیته صاف و گنبدی شکل با حدودی مشخص و فاقد حاشیه کورتیکالی در سینوس فک بالا، به مدت یکسال مورد بررسی قرار گرفت و شیوع این ضایعه، محل آن و برخی عوامل مرتبط با آن مثل سن، جنس، سابقه آلرژی و مصرف دخانیات بررسی شد. سپس با استفاده از روش های آمار توصیفی، جداول توافقی همراه با آزمون Chi-square و t-test، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
یافته‌ها: از بین 707 بیمار مورد بررسی، 36 بیمار دارای کیست احتباسی موکوسی در سینوس فک بالا بودند که از میان این 36 ضایعه 20 مورد در کف سینوس فک بالا سمت راست، 13 مورد در کف سینوس فک بالای سمت چپ و 3 مورد به صورت دوطرفه مشاهده شد. بیشترین دهه سنی درگیری دهه‌های سوم و پنجم بود. آزمون دقیق فیشر نشان داد که بین ابتلا به کیست احتباسی موکوسی و سابقه آلرژی ارتباط معنی‌داری وجود داشت (001/0P<).
نتیجه‌گیری: یافته‌های بدست آمده از این مطالعه مشابه مطالعات قبلی بود و نشان داد که حضور این ضایعه ربطی به سن، جنس یا مصرف دخانیات ندارد. بین حضور این ضایعه و آلرژی ارتباط قوی یافت شد.

کلیدواژه‌ها

کیست احتباسی موکوسی؛ رادیوگرافی پانورامیک؛ سینوس فک بالا

اصل مقاله

مقدمه

کیست موکوسی احتباسی MRC[1] شایع ترین عارضه سینوزیت است که به دنبال انسداد مجاری درناژ غدد مترشحه سروموکوس ایجاد می‌شود. این ضایعه اغلب در سینوس فک بالا اتفاق می‌افتد و عمدتاً فاقد علامت بوده و به طور تصادفی در رادیوگرافی سینوس یافت می‌شود.⁽¹⁾اگرچه اغلب این کیست‌ها بدون علامت هستند امّا تعداد قابل توجهی از آنها می‌توانند علائمی را همچون احساس پری در سینوس، انسداد بینی (Nasal obstruction) و تخلیه از پشت بینی (Postnasal discharge) ایجاد کنند.⁽²⁾ در تصاویر رادیوگرافی این کیست به صورت یک توده‌ رادیواپک صاف و گنبدی شکل (Dome-shaped) با حدودی مشخص و فاقد حاشیه کورتیکالی در کف سینوس فک بالا ظاهر می‌شود و از لحاظ اندازه از کوچکتر از cm1 تا در برگیرنده کل سینوس متغیر می‌باشد.⁽³⁾ این کیست گاهی اوقات دوطرفه بوده و معمولاً شواهدی از افزایش ضخامت مخاط پوشاننده سینوس و یا تغییر در حدود سینوس در رادیوگرافی مشاهده نمی‏شود.⁽⁴⁾ Ohba و همکارانش در سال 1990 دو تکنیک واترز و پانورامیک را از لحاظ کاربرد تشخیصی بیماری‌های سینوس فک بالا با توجه به محل ضایعه مورد مقایسه و بررسی قرار دادند و گزارش کردند که بهترین تکنیک جهت ارزیابی کف سینوس، پانورامیک است و از آنجا که محل شایع کیست احتباسی کف سینوس فک بالا است. بنابراین تکنیک پانورامیک در تشخیص آن بسیار کمک‏کننده می‌باشد.⁽⁵⁾ Hoang و همکارانش در سال 2009 یک مورد نادر از کیست احتباسی موکوسی فک بالا را که به دنبال تروما پاره شده و باعث ایجاد Rhinorrehea یک طرفه مشابه تراوش مایع CSF
(Cerebro spinal fluid) شده بود را گزارش کردند. تشخیص قطعی و افتراقی آن توسط تصاویر CT از مغز و سینوس فک بالا داده شد.⁽⁶⁾

Wang و همکارانش در سال 2007 در یک مطالعه 5 ساله بر روی 40 نفر از بیمارانی که در سینوس فک بالای خود کیست احتباسی موکوسی داشتند، به این نتیجه رسیدند که اکثر این کیست‌ها خودبه‌خود پس‏رفت می‌کنند و یا اینکه به لحاظ اندازه، تغییر واضحی طی گذر زمان ندارند.⁽⁷⁾

Chapeikin و Whyte در سال 2005، اپسیته‏های سینوس فک بالا شامل موکوسل وMRC را مورد مقایسه و روش‌های تشخیص را مورد بررسی قرار دادند و دریافتند که بهترین روش تشخیص CT می‌باشد.⁽⁸⁾

Carter و همکارانش در سال 1998، به بررسی عوامل موثر احتمالی در ایجاد کیست‌ احتباسی سینوس فک بالا پرداختند و به این نتیجه رسیدند که در بین موارد مورد بررسی، سابقه آلرژی، سابقه آسم و سابقه استعمال دخانیات مشاهده گردید و این کیست عمدتاً در فصول سرد سال ایجاد می‌شود.⁽⁹⁾

اکثر درمان‌های دندانپزشکی از جمله ارتدنسی، پروتز و جراحی و ... نیازمند ارزیابی رادیوگرافیک قبل از درمان می‌باشد و رادیوگرافی پانورامیک به علّت دوز اندک پرتو و هزینه کم در بیشتر موارد تکنیک انتخابی می‌باشد.

در تکنیک پانورامیک استخوان‌های فک پایین، فک بالا، گونه و هر دو سینوس فک بالا به خوبی قابل بررسی است. با توجه به استفاده زیاد دندانپزشکان از این تکنیک لازم است این گروه با یافته‌های نرمال (لندمارک‌ها) و نماهای مختلف ضایعات پاتولوژیک در این رادیوگرافی آشنا گردند.

مطالعات متعددی در سایر کشورها در مورد شیوع و ریسک فاکتورهای ابتلا به کیست احتباسی سینوس فک بالا به عمل آمده است. با توجه به عدم وجود مطالعه‌ای مشابه در ایران بر آن شدیم تا در این تحقیق موارد مذکور را بررسی نموده و با تکمیل اطلاعات در مورد این ضایعه به تشخیص آن کمک نماییم. هدف این مطالعه بررسی شیوع کیست احتباسی سینوس فک بالا در رادیوگرافی پانورامیک و عوامل مرتبط بر آن بود. از این رو رادیوگرافی پانورامیک بیماران مراجعه کننده به بخش رادیولوژی جهت برسی این ضایعه طی یک سال مورد ارزیابی قرار گرفت.

مواد و روش ها

این مطالعه توصیفی و از نوع مطالعه شیوع بود، که در آن 707 رادیوگرافی پانورامیک مربوط به بیماران مراجعه ‌کننده به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد طی یکسال (از اردیبهشت 1385 تا اردیبهشت 1386) که به دلایل مختلف تهیه شده بود مورد بررسی قرار گرفت. همة رادیوگرافی‌ها با استفاده از دستگاه پانورامیک پلان‌مکا (PLANMECA 2002 CC) ساخت فنلاند و توسط دستگاه پروسسور اتوماتیک پروتک (PROTEC) تهیه شدند و فاقد خطاهای تکنیکی و تاریکخانه ای بودند.

برای هر بیمار پرسشنامه‌ای جداگانه تکمیل شد که شامل برخی اطلاعات مربوط به هر بیمار شامل سن، جنس، مصرف دخانیات و سابقة آلرژی بود. همة رادیوگرافی‌ها از نظر وجود MRC در سینوس فک بالا توسط دو رادیولوژیست دهان و فک و صورت مورد بررسی قرار گرفت و در صورت حضور این ضایعه محل دقیق آن ثبت شد. معیار تشخیص MRC بر مبنای نمای رادیوگرافی آن بوده که نمایی گنبدی
(dome-shaped) معمولاً در کف سینوس ایجاد می‌کند و فاقد حاشیه اپک کورتیکالی است (تصویر 1). سپس اطلاعات جمع‌آوری شده، کدگذاری و نتایج بدست‌آمده با استفاده از روش های آمار توصیفی، جداول توافقی همراه با آزمون نسبت‌ها Chi-square و t-test، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

تصویر 1 :A و B تصاویر موکوس ریتنشن کیست در سینوس فک بالای سمت چپ دو بیمار

یافته‌ها

از 707 رادیوگرافی پانورامیک (مربوط به بیماران 71-5 سال) که مورد بررسی قرار گرفت 36 مورد کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا مشاهده شد که 17 مورد آنها (2/47%) مرد با میانگین و انحراف‏ معیار سنّی 2/17±47/35 و 19 مورد آنها (8/52%) زن با میانگین و انحراف معیار سنّی 7/14±26/34 بود.

از بین 36 موکوس ریتنشن کیست سینوس فک بالا 20 مورد (6/55%) در کف سینوس سمت راست، 13 مورد (1/36%) در کف سینوس سمت چپ و 3 مورد (3/8%) به صورت دوطرفه مشاهده شد (نمودار 1).

با توجه به آزمون کای- دو (Chi-square) مشخص شد که بین وجود MRC و جنس مبتلایان ارتباط معنی‌داری وجود نداشت (687/0P=) (جدول 1).

با توجه به آزمون t مستقل (Independent Samples t-test) مشخص شد که بین میانگین سنّی گروه‌های مبتلا به MRC و فاقد MRC اختلاف معنی‌داری وجود نداشت (14/0=P) (جدول 2).

باتوجه به آزمون دقیق فیشر (Fisher's exact test) مشخص گردید که بین وجود MRC و سابقة آلرژی ارتباط معنی‌داری وجود داشت (001/0P<) (جدول 3).

با توجه به آزمون دقیق فیشر (Fisher's exact test) مشخص شد که بین وجود MRC و مصرف دخانیات ارتباط معنی‌داری وجود نداشت (77/0P=) (جدول 4).

نمودار 1 : توزیع فراوانی مکان های ابتلا به کیست احتباسی موکوسی به تفکیک جنس

جدول 1 : توزیع فراوانی وجود MRC در کل بیماران به تفکیک جنس

حضور MRC	جنس		کل (درصد) تعداد
حضور MRC	مذکر (درصد) تعداد	مونث (درصد) تعداد	کل (درصد) تعداد
MRC وجود ندارد	(2/95) 340	(6/94) 331	(9/94) 671
MRC وجود دارد	(8/4) 17	(4/5) 19	(1/5) 36
کل	(0/100) 357	(0/100) 350	(0/100) 707

P=687/0

جدول 2 : توزیع فراوانی بیماران بر حسب سابقه آلرژی و حضور MRC

حضور MRC	تعداد (درصد)	میانگین سنّی	انحراف معیار
MRC وجود ندارد	671 (95)	95/30	370/15
MRC وجود دارد	36 (5)	83/34	767/15

P=14/0

جدول 3 : فراوانی سابقه آلرژی در بیماران مورد مطالعه

سابقه آلرژی	حضور MRC		کل (درصد) تعداد
سابقه آلرژی	MRC وجود ندارد (درصد) تعداد	MRC وجود دارد (درصد) تعداد	کل (درصد) تعداد
آلرژی وجود ندارد	(0/92) 617	(7/16) 6	(1/88) 623
آلرژی وجود دارد	(0/8) 54	(3/83) 30	(9/11) 84
کل	(0/100) 671	(0/100) 36	(0/100) 707

P<001/0

جدول 4 : فراوانی سابقه مصرف دخانیات در بیماران مورد مطالعه

مصرف دخانیات	حضور MRC		کل (درصد) تعداد
مصرف دخانیات	MRC وجود ندارد (درصد) تعداد	MRC وجود دارد (درصد) تعداد	کل (درصد) تعداد
مصرف دخانیات ندارد	(9/89) 603	(9/88) 32	(8/89) 635
مصرف دخانیات دارد	(1/10) 68	(1/11) 4	(2/10) 72
کل	(0/100) 671	(0/100) 36	(0/100) 707

P=77/0

بحث

در مطالعة حاضر از رادیوگرافی پانورامیک، به عنوان ابزاری جهت ارزیابی وجود کیست احتباسی موکوسی در سینوس فک بالا استفاده نمودیم. مطالعات متعددی^(5و1) نشان داده اند که این تکنیک به خصوص برای ارزیابی ضایعات کف سینوس فک بالا نسبت به سایر تکنیک‌های مرسوم نظیر رادیوگرافی واترز ارجحیت دارد. همچنین White و همکارانش رادیوگرافی پانورامیک را بهترین تکنیک جهت ارزیابی کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا معرفی کردند و آن را به سایر تکنیک‌های داخل دهانی مثل پری‌آپیکال و اکلوزال و تکنیک خارج دهانی واترز ارجح دانستند.⁽³⁾

در مطالعه ما شیوع MRC در جمعیت مراجعه‏کنندگان به بخش رادیولوژی دانشکده دندانپزشکی مشهد 1/5% بود. در حالیکه WOOD و Goaz شیوع این کیست را در جمعیت 2% ذکر کرده‏اند.⁽¹⁰⁾ امّا Som و همکارانش⁽¹¹⁾ همچنین Carric⁽¹²⁾ شیوع این ضایعه را در جمعیت 10% گزارش کردند. به علاوه در مطالعة Mardinger این نسبت 3/7% گزارش شده است.⁽¹³⁾اختلاف بین نتایج بدست آمده می‌تواند به علّت تفاوت بین تعداد نمونه‌ها باشد.

در تحقیق حاضر بیشترین دهه سنّی ابتلا، دهه‌ سوّم و پنجم زندگی بود. در مطالعة Wood و همکاران⁽¹⁰⁾ همچنین مطالعة Bohay⁽¹⁴⁾ دهة سوّم سنّی را بیشترین دهة ابتلا گزارش کردند، درحالیکه در مطالعة Rupercht بیشترین دهه‌ سنّی درگیری

دهه‌های سوّم و چهارم بود.⁽¹⁾

از نظر شیوع جنسی، Rupercht و همکاران شیوع کیست احتباسی موکوسی را در 1/3% مردان و 2% زنان گزارش کردند.⁽¹⁾ در مطالعة ما شیوع این ضایعه در مردان و زنان به ترتیب 8/4% و 4/5% بود. در مطالعات Wood و همچنین مطالعه Bohay شیوع جنسی برابر را برای این ضایعه در نظر گرفتند.^(14و10) با توجه به این مطالعات می‌توان برای این ضایعه شیوع جنسی برابر را در بین زن و مرد در نظر گرفت.

در تحقیق حاضر 36 موکوس ریتنشن کیست وجود داشت که از میان آنها 20 مورد در کف سینوس فک بالای سمت راست (6/55%) و 13 مورد در کف سینوس فک بالای سمت چپ (1/36%) و 2 مورد به صورت دو طرفه (3/8%) مشاهد شد. در مطالعة Wang و همکاران، 5/52% موارد از ضایعه در کف سینوس فک بالای سمت چپ، 5/42% در سینوس فک بالای سمت راست و 5% موارد به صورت دو طرفه گزارش شد.⁽⁷⁾ در مطالعة Ruprecht درگیری سینوس فک بالای سمت چپ کمی بیشتر از سمت راست بود به این ترتیب که 58% موارد درگیری مربوط به سینوس فک بالای سمت چپ بود.⁽¹⁾ حال آنکه در مطالعة Lilly درگیری سینوس فک بالای سمت راست کمی بیشتر (55% موارد) بود.⁽¹⁵⁾ با توجه به نتایج مختلف بدست آمده و مقایسة آنها به نظر می‌رسد که اختلاف قابل توجهی از نظر محل بروز MRC در سینوس سمت راست یا چپ وجود ندارد و نسبت به کل موارد بروز MRC نوع دو طرفة آن شیوع کمتری دارد. همچنین Bohay در مطالعه خود امکان بروز بیش از یک MRC در یک سینوس را نیز مطرح کرده است.⁽¹⁴⁾

در مطالعه ما فراوانی مصرف دخانیات در بین این 36 مبتلا به MRC تنها 4 مورد (1/11%) بود که در مقایسه با افراد غیر مبتلا به MRC مشخص شد که بین وجود MRC و مصرف دخانیات ارتباط معنی‌داری وجود نداشت. همچنین نتیجه‌ای مشابه مبنی بر عدم ارتباط وجود MRC و مصرف دخانیات در مطالعات Carter نیز بدست آمده است.⁽⁹⁾

در مطالعة ما 3/83% از مبتلایان به MRC سابقة آلرژی داشتند که در مقایسه با افراد غیر مبتلا به MRC ارتباط بین حضور MRC و سابقة آلرژی قویاً تأیید شد امّا Carter ارتباط معنی‌داری بین حضور MRC و سابقة آلرژی نیافت.⁽⁹⁾

همانطور که در ابتدای این مطالعه بیان شد اتیولوژی تشکیل MRC، انسداد مجرای ترشحی غدد مخاطی است حال آنکه چرا این انسداد رخ می‌دهد هنوز مشخص نشده است امّا Armstrong یکی از دلایل احتمالی این انسداد را ترومای ناشی از کشیدن دندان و عفونت‌های دندانی مطرح کرد. او بیماری را گزارش کرد که مبتلا به MRC در کف سینوس فک بالا در مجاورت ریشه دندانی نکروز بود که به دنبال درمان پالپ، این کیست کوچک و علائم بیمار برطرف شد.⁽¹⁶⁾ همچنین در مطالعه ما نیز در یک بیمار، MRC در مجاورت اپکس ریشة باقی مانده بود. با توجه به مطالعه Armstrong این تئوری تایید می‌شود که چنانچه MRC در کف سینوس فک بالا در مجاورت اپکس دندانی غیرزنده‌ درمان نشده یا عفونی باشد، اوّلین اقدام درمانی معالجه ریشه دندان مذکور است.⁽¹⁶⁾

نتیجه گیری

در این مطالعه نشان داده شد که بین شیوع کیست احتباسی موکوسی و سابقه آلرژی ارتباط قوی وجود داشت. با توجه به تعداد نمونه های اندک ما در این مطالعه (36 مورد) پیشنهاد می‏شود مطالعات بعدی با تعداد نمونه های بیشتر و استفاده از تکنیک های رادیوگرافی دیگر از جمله CT-Scan انجام شود.

تشکر و قدردانی

از همکاری معاونت پژوهشی دانشگاه جهت تامین و تصویب بودجه این طرح کمال تشکر را داریم.

[1]. Mucous retention cyst

مراجع

Ruprecht A, Batniji S, el-Neweihi E. Mucous retention cyst of the maxillary sinus. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1986; 62(6): 728-31.
Ence BK, Parsons DS. Mucous retention cyst causing pain of the infraorbital nerve. Otolaryngol Head Neck Surg 1990; 103(6): 1031-4.
White SC, Pharaoh MJ. Oral Radiology. Principles and Interpretation. 6^th ed. St. Louis: Mosby Co; 2009. P. 506-22.
Whaites E. Essentials of Dental Radiography and Radiology. 4^thed. Churchill Livingstone: Elsevier; 2007. P. 381.
Ohba T, Ogawa Y, Hiromatsu T, Shinohara Y. Experimental comparison of radiographic techniques in the detection of maxillary sinus disease . Dentomaxillofac Radiol 1990; 19(1): 13-7.
Hoang JK, Smith EC, Barboriak DP. Ruptured maxillary retention cyst: Cause of unilateral rhinorrhea after trauma. AJNR Am J Neuroradiol 2009; 13. [Epub a head of print].
Wang JH, Jang YJ, Lee BJ. Natural course of retention cysts of the maxillary sinus: Long-term follow-up results. Laryngoscope 2007; 117(2): 341-4.
Whyte A, Chapeikin G. Opaque maxillary antrum: A pictorial review. Australas Radiol 2005; 49(3): 203-13.
Carter LC, Calamel A, Haller A, Aguirre A. Seasonal variation in maxillary antral pseudocysts in a general clinic population. Dentomaxillofac Radiol 1998; 27(1): 22-4.
Wood NK, Goaz PW. Differential Diagnosis of Oral and Maxillofacial Lesions. 5^th ed. St. Louis: Mosby Co; 1997. P. 470.
Som PM, Curtin HD. Head and Neck Imaging. 4^th ed. St. Louis: Mosby Co; 2003. P. 200-5, 214-5.
Carrie A, Bobb R. Mucoceles of the paranasal sinuses. 2000; [3 screens] Availabel at: URL: http://www.bcm.edu/oto/grand/05252000. Accessed April 26, 2008.
Mardinger O, Manor I, Mijiritsky E, Hirshberg A. Maxillary sinus augmentation in the presence of antral pseudocyst: A clinical approach. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007; 103(2): 180-4.
Bohay RN, Gordon SC. The maxillary mucous retention cyst: A common incidental panoramic finding. Oral Health 1997; 87(7): 7-10.
Casamassimo PS, Lilly GE. Mucosal cysts of the maxillary sinus: A clinical and radiographic study. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1980; 50(3): 282-6.
Armstrong RL. Mucous retention cyst of maxillary sinus. J Endod 1977; 3(11): 435-6.

آمار

تعداد مشاهده مقاله: 48,985

تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 1,501

سامانه مدیریت نشریات علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد

بررسی شیوع کیست احتباسی موکوسی سینوس فک بالا در کلیشه های پانورامیک و برخی عوامل مرتبط با آن در مراجعین بخش رادیولوژی دانشکدۀ دندانپزشکی مشهد- ایران (1386- 1385)