اعتیاد به مواد مخدر در اصل یک آسیب عصب­شناختی است که در این وضعیت، تغییرات عصب­شناختی اختیار انسان را تحت تاثیر قرارداده و فرد معتاد به استفاده اجباری از مواد مخدر با هر بهایی خواهد پرداخت (1). ایران به لحاظ موقعیت جغرافیایی از یک سو در همسایگی بزرگ­ترین کشور تولیدکننده­ی مواد مخدر بوده و از سوی دیگر گذرگاه اصلی عبور محموله­های مواد مخدر به کشورهای اروپایی است. این موضوع سبب شده است که کشور ما آسیب­های جدی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و بهداشتی را از این نظر متحمل شود(2). اثرات  فردی ناشی از اعتیاد به مواد مخدر
به­طور کامل مشخص نیست اما نتایج مطالعات گسترده در این زمینه نشان می­دهد که اعتیاد می­تواند به اختلال در دستگاه­های مختلف بدن مثل عضلات اسکلتی و استخوان­ها، گوارش، قلبی­عروقی و ریوی منجر گردد، بر عملکرد کلیه­ها، کبد و غدد درون­ریز تاثیر گذارد. اختلالات عصب­شناختیمثل سکته­ی مغزی، تصمیم­گیری، بی­خوابی، اختلال در حافظه، تشنج، توجه و تمرکز ایجاد نماید و بر رشد طبیعی (در نوجوانان)، ابتلا به انواع سرطان­ها­، عفونت­های انتقالی از راه خون مثل ایدز و هپاتیت B وC، هم­چنین تکامل جنین تاثیر دارد (1،20-3). هم­چنین تعدادی از مطالعات، هم­ابتلایی اعتیاد را با بیماری­هایی مثل کزاز، بوتولیسم و گانگرن مربوط به کلستریدیوم،گزارش نموده­اند (21،12،5). در کنار تمامی این عوارض، روند افزایشی هم­ابتلایی اعتیاد به مواد مخدر و اختلال­های روانی نیز گزارش شده است (28-15). بر اساس مطالعات انجام شده، نزدیک به 50 درصد مردم آمریکا دچار هم­ابتلایی اختلال روانی و اعتیاد بوده و نزدیک به 43 درصد نیز هم­ابتلایی اضطراب و اعتیاد دارند (29). در مطالعه­ی انجام شده در هلند نیز اختلال­های روانی اولیه و ثانویه بین معتادان به مواد مخدر بیش از جمعیت معمول بوده و سه اختلال افسردگی، اختلال اضطراب و اختلال شخصیت ضد اجتماعی بیش از سایر اختلال­ها مشاهده شده است (30،31). بنا بر نتایج یک مطالعه، 80 درصد افراد بی­خانمان دارای اختلال روانی یا اعتیاد و یا دارای سابقه­ی جنایی بوده­اند (32). درگزارش­های مختلف از ایران نیز سوءمصرف مواد با شیوع بالای اختلال­های روان­پزشکی همراه بوده است (27،1). بر اساس مطالعه­ی گیرکن[1]، ابتلا به اختلال­های روانی، ترک اعتیاد را مشکل­تر می­کند و در عملکرد مناسب معتادان نسبت به رفتارهای پرخطر نیز ایجاد مشکل می­نماید (33). هم­ابتلایی بالای افسردگی و اعتیاد به مواد مخدر ضمن ایجاد آسیب­های جدی به فرد معتاد از جمله کاهش کیفیت زندگی و ایجاد مشکلات متعدد در ترک معتادان بیمار، بار اقتصادی و اجتماعی کلانی نیز به جامعه وارد می­کند که در صدر آن خودکشی افراد معتاد جوان می­باشد (35،34،28). امروزه یک چهارم موارد مرگ و میر منتسب به سوء­مصرف مواد است و طبق آمار گزارش شده، افراد پرخطر در تلاش برای خودکشی شامل افراد معتاد، افراد بی­خانمان و افراد دارای مشکلات روانی بوده­اند. به­طوری که بالاترین میزان مرگ مربوط به معتادان دارای اختلال روانی و به علت خودکشی بوده است (38-36).در مورد سبب­شناسی سوءمصرف مواد مخدر، عوامل مختلفی مانند آشفتگی اجتماعی، ­­فشارهمسالان، عوامل خانوادگی، ژنتیکی، مشکلات  هیجانی و روانی در نظریه­ها و تحقیقات مطرح شده­اند (39). در این میان، مشکلات خانوادگی یک عامل بسیار مهم در شکل­گیری رفتارهای انحرافی مانند روی آوردن به اعتیاد یا ارتکاب جرم می­باشند. بر اساس گزارش­های موجود یکی دیگر از دلایل روی آوردن به مواد مخدر، غلبه بر تنش است. استنادهای محدودی وجود دارد که استفاده از روش­های  روان­درمانی یا رفتاردرمانی می­تواند بر معتادان دارای اختلال روانی موثر باشد.

روان­درمانی سه مزیت مهم دارد:

1-     فرونشاندن نشانه­های افسردگی و اضطراب

2-     بهبود وضعیت جسمی و روحی بیمار

3-     ارتقای کیفیت زندگی.

در واقع هنگامی که نشانه­های اختلال روانی از بین رفت، در یک مرحله­ی جدید، معتاد می­تواند بین حمله­های عصبی ناشی  از اختلال­های روانی و میل به مصرف مواد مخدر افتراق قایل شود و بنابراین جهت ترک اعتیاد، انگیزه­ی بیشتر و ترس کمتری داشته باشد (40). مطالعه­ی حاضر جهت بررسی چگونگی تاثیر برنامه­های مداخله مراکز DIC[2] بر وضعیت  روان­شناختی معتادان بود تا با در دست داشتن نتایج مقدماتی  بتوان در جهت پیشبرد و تقویت این برنامه­ها و یا تغییر در نوع برنامه­های مداخله­ای پیشنهادهایی ارایه کرد.

روش کار

در این مطالعه­ی مورد شاهدی که در سال­های 87-1386 انجام شده است، 194 نفر در گروه آزمون و 130 نفر در گروه شاهد مورد بررسی قرار گرفتند. گروه آزمون، معتادان تزریقی مراکز DIC سازمان بهزیستی استان آذربایجان شرقی بودند. این مراکز شامل یک مرکز نظارتی دولتی، شش مرکز گذری خصوصی در سطح استان (تبریز، میانه و مراغه) همراه با ده اکیپ سیار بوده و انتخاب تعداد نمونه از هر اکیپ به­طور تناسبی تعیین و روش نمونه­گیری از هر اکیپ به صورت آسان بوده و تا چهار ماه ادامه یافت. معتادانی که حداقل 3 ماه پیش تزریقی بوده و علاوه بر آن تحت پوشش DIC باشند، معیار ورود به گروه آزمون را داشتند.

لازم به ذکر است که خدمات ارایه شده در مراکز شامل:

1- پذیرش و معاینه­ی معتاد تزریقی

2- ارایه­ی خدمات مشاوره­ای

3- ارایه­ی سرنگ­ یک­بار مصرف به صورت رایگان

4- آموزش طریقه­ی تزریق و دریافت سرنگ­های مصرف شده (سرنگ­های تحویل داده شده)

5- مشاوره در رابطه با جایگزینی متادون به جای تزریق (متادون­درمانی) و فواید مصرف آن

6- آموزش پرهیز از رفتارهای پرخطر جهت جلوگیری از انتقال بیماری­هامی­باشند (41).

گروه شاهد از بین مراجعان به بیمارستان رازی تبریز بودند که برای دریافت متادون به این بیمارستان مراجعه می­کردند. مراجعانی که اعتیاد تزریقی حداقل در طی 3 ماه گذشته داشتند و تا آن زمان تحت تاثیر مداخلات و تسهیلات DIC قرار نگرفته بودند، معیار ورود به گروه شاهد را داشتند. نمونه­گیری از گروه شاهد هنگام تشکیل پرونده انجام می­گرفت. لازم به ذکر است در بیمارستان رازی به غیر از توزیع متادون هیچ مداخله­ی دیگری صورت نمی­گرفت. نمونه­گیری از گروه شاهد برای 5 ماه ادامه داشت. ابزار گردآوری داده­ها
پرسش­نامه­ای شامل دو بخش مجزا بود. بخش اول شامل اطلاعات عمومی و بخش دوم شامل پرسش­نامه‌ی 28 سئوالی سلامت عمومی[3] (GHQ-28) بود.

پرسش­نامه­ی سلامت عمومی توسط گلدبرگ[4] در سال 1972 ابداع شد و هدف از طراحی آن شناسایی علایم اختلال­های روانی در محیط­های مختلف بود. سئوال­های پرسش­نامه به بررسی وضعیت روانی فرد در یک ماهه­ی اخیر می‌پردازد.

 در انتخاب پرسش­ها بر روی چهار حوزه­ی زیر کار شده است:

1- پرسش­های مربوط به وضعیت جسمانی

2- اضطراب و احساس آشفتگی روان­شناختی

3- اختلال در کارکرد اجتماعی 

4- افسردگی

در این مطالعه پاسخ­ها به صورت نمره‌گذاری لیکرت کدبندی شد (0-1-2-3). نقطه­ی برش در این مطالعه به این صورت بود که افراد دارای نمره­ی 22 و پایین‌تر در گروه سالم و افراد دارای نمره­ی 23 و بالاتر در گروه افراد دارای علایم روانی طبقه‌بندی شدند(45-42). مطالعات فراتحلیل نشان دادند که متوسط حساسیت پرسش­نامه­ی سلامت عمومی 84 درصد و متوسط ویژگی آن 82 درصد است(45). مقادیر آلفای کرونباخ برای نشانه‌های جسمانی 84/0، اضطراب 85/0، کارکرد اجتماعی 79/0، افسردگی 81/0 و وضعیت سلامت روانی 91/0 به دست آمد که بیانگر ثبات درونی قابل قبول این پرسش­نامه می‌باشد. جمع­آوری اطلاعات با استفاده از روش مصاحبه­ی چهره به چهره و با کمک یک روان­شناس و مسئول هر اکیپ که یک معتاد ترک کرده (به علت داشتن قدرت ارتباط بالا با معتادان) بود، انجام گردید.

داده‌های جمع‌آوری شده با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه­ی 16 و توسط آزمون من­ویتنی (جهت تعیین رابطه­ی DIC با مولفه­های سلامت روانی) و رگرسیون لجستیک تک‌متغیره و چندگانه (جهت تعیین عوامل مرتبط با سلامت روانی معتادان تزریقی) در سطح معنی‌داری 05/0P£ مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. لازم به ذکر است شرکت در مطالعه کاملا اختیاری بود. پرسش­گرها به­طور کامل توسط یک پزشک و یک اپیدمیولوژیست تحت آموزش قرار گرفته بودند. هم­چنین به منظور ایجاد انگیزه و جلب همکاری برای هر معتاد، هدیه­ای در نظر گرفته شده بود. طبق آموزش­های به عمل آمده قبل از انجام مصاحبه در بین معتادان کاملا ایجاد انگیزه شده، هدف از انجام مطالعه و فواید طولانی­مدت آن بیان و به آن­ها اطمینان داده می­شد که نام­شان کاملا محرمانه بوده و اظهارات آن­ها به هیچ عنوان به صورت فردی مورد بررسی قرار نخواهد گرفت. مصاحبه­گرها ملزم به رعایت حق اختیار در پاسخ­دهی به هر سئوال بودند و هیچ نوع اجباری در پاسخ به سئوال­ها نبود. لازم به ذکر است که گزینه­ی مایل ­به ­پاسخگویی نیستم، در اکثریت سئوال­ها گنجانده شده بود.

نتایج

در مجموع 332 نفر (200 نفر از مراکز DIC و132 نفر از بیمارستان رازی) جمع­آوری و پس از حذف برخی نمونه­ها 194 نفر در گروه آزمون و130 نفر از گروه شاهد مورد بررسی قرار گرفتند. میانگین سنی معتادان تزریقی مراکز  DICو بیمارستان رازی به ترتیب 9/27 سال (8/28-9/26 سال) و 06/28 سال (6/29-04/26 سال) بود. همان­طور که در جدول (1) ملاحظه می­شود، زنان، درصد خیلی پایینی از نمونه­ی مورد مطالعه را به خود اختصاص داده بودند.  به­طوری که در گروه شاهد فقط 1 نفر (8/0%) معتاد زن بود. لازم به ذکر است که30 نفر (4/17%) درگروه آزمون و 37 نفر (6/29%) در گروه شاهد بیکار بودند که رقم بالایی است. تنها 4 مورد (7%) معتادان DIC و 5 مورد (8/3%) معتادان بیمارستان رازی دارای تحصیلات دانشگاهی بودند. 102 مورد (1/53%) از معتادان در گروهDIC  و86 مورد (2/66%) معتادان بیمارستان رازی هرگز ازدواج نکرده بودند و 23 مورد (12%) از معتادانDIC  متارکه کرده بودند یا همسرشان فوت کرده بود.

103 مورد (7/55%) ازمعتادان در گروهDIC  و 15 مورد (6/11%) معتادان در بیمارستان رازی عادت به استعمال الکل داشتند. متوسط مصرف الکل در معتادان الکلی گروه DIC و بیمارستان رازی به ترتیب 47/4 گیلاس (57/5-37/3 گیلاس) و 5/3 گیلاس(8/6-2/0 گیلاس) بود. 129 مورد (6/68%) از معتادان DIC و 60 مورد (2/46%) از معتادان بیمارستان رازی سابقه­ی ترک با متادون داشتند و متوسط دفعات ترک در معتادان DIC و بیمارستان رازی به ترتیب 76/9 بار       (12/12-35/7 بار) و 2/12 بار (25/85-11/7 بار) بود. 68 مورد (1/35%) از معتادان DIC و 55 مورد (6/42%) از معتادان بیمارستان رازی سابقه­ی ارتکاب جرم داشتند. انواع جرایم معتادان مجرم در جدول (2) مشاهده می­شود. متوسط دفعات ارتکاب جرم به ترتیب در معتادان مجرم DIC و بیمارستان رازی 75/6 بار (21/8-29/5) و 30/2 بار (84/2-76/1) بود (59/5=t، 8/0=SE، 0001/0≥P). به­طور تقریبی معتادان تزریقی DIC آخرین بار 5/2 سال پیش (3-5/1 سال) و معتادان بیمارستان رازی آخرین بار 4 سال پیش (33/4-85/2 سال) مرتکب جرم شده بودند (95/1-=t ، 86/6= SE، 54/0=P).

هرویین با 77 مورد (7/39%) و سپس حشیش با 72 مورد (1/37%) شایع­ترین مواد مصرفی در شروع اعتیاد در گروه DIC بودند. در مورد معتادان بیمارستان رازی، حشیش با 73 مورد (3/56%) و سپس تریاک با50 مورد (5/38%) شایع­ترین مواد در شروع اعتیاد بودند. با بررسی روند مصرف نوع مواد مخدر در بین کل معتادان، هرویین به عنوان عمومی­ترین ماده­ی مصرفی مخدر مطرح گردید (هرویین با 235 مورد در کل معتادان (5/72%)، 158 مورد با 4/81 % موارد درمعتادان DIC و 77 مورد با 2/59% موارد در بیمارستان رازی) (جدول شماره 3).

طبق گزارش معتادان، از بین معتادان تزریقی تحت پوشش DIC، 53 مورد (3/27%) و از معتادان تزریقی مراجعه­کننده به بیمارستان رازی 18 مورد (8/13%) در طی30 روز گذشته حداقل یک بار از سرنگ، سوزن، پنبه و فیلتر مستعمل استفاده کرده بودند، به­طوری که معتادان مرکز DIC در 30 روز گذشته      به­طور متوسط 64/5 بار (2/9=SD) و معتادان بیمارستان رازی با بررسی میانگین نمرات معتادان DIC از نظر نوع ماده­ی مخدر درشروع اعتیادشان، تنها معتادان بیمارستان رازی که با

جدول 1 -توزیع فراوانی معتادان تزریقیDIC و بیمارستان رازی از نظر متغیرهای جمعیت­شناختی، سابقه­ی ترک، مصرف الکل و ارتکاب جرم

بنزودیازپین­ها شروع شده بود، نمرات بالاتری از علایم اختلال­های روانی داشتند (028/0P≤، 2/2-= t با خطای معیار 95% به ترتیب 94/0-، 4/16-). با مقایسه­ی میانگین نمرات سلامت روانی، معتادان تحت پوشش DIC که در حال حاضر سابقه­ی مصرف تریاک داشتند، احتمال ابتلای پایین­تری نسبت به سایر مواد مخدر داشتند (014/0P≤، 48/2=t با خطای معیار 95% به ترتیب 28/18 و 06/2). در حالی­که سابقه­ی مصرف هرویین احتمال داشتن علایم اختلال­های روانی را بالا می­برد (005/0P≤، 87/2-= tبا خطای معیار 95% به ترتیب 39/3- و 26/18-). معتادان بیمارستان رازی که در حال حاضر سابقه­ی مصرف داروهای خانواده­ی بنزودیازپین­ها را داشتند نیز  نمرات بالاتری از علایم داشتند (0001/0P≤، 5/3-= tبا خطای معیار 95% به ترتیب 04/6 و 7/21-).                                                                                           

به منظور بررسی  وضعیت  معتادان از نظر  مولفه های  سلامت

جدول 2-توزیع فراوانی انواع جرایم کل معتادان تزریقی (تحت پوششDIC و بیمارستان رازی تبریز)

روانی در هر دو گروه آزمون و شاهد از آزمون من­ویتنی استفاده شد. معتادان تحت پوشش DIC  و بیمارستان  رازی  از

نظر هر 4 مولفه­ی  سلامت  عمومی به­طور  معنی ­داری  متفاوت

جدول3-توزیع فراوانی نوع ماده­ی مصرفی در معتادان تحت پوششDIC و بیمارستان رازی در آغاز اعتیاد و در حال حاضر

بودند، به­طوری­که معتادان بیمارستان رازی، نمرات بالاتری در آزمون سلامت عمومی کسب کردند که بیانگر پایین بودن کیفیت سلامت روانی گروه شاهد در مقایسه با معتادان تحت پوشش DIC می­باشد (جدول شماره 4).

جدول 4- اطلاعات توصیفی و تحلیلی معتادان گروه آزمون و شاهد از نظر مولفه­های سلامت روانی

جهت بررسی وضعیت سلامت روانی معتادان در دو گروه آزمون و شاهد از آزمون رگرسیون لجیستیک تک متغیره و چندگانه (جهت کنترل عوامل مخدوش­کننده) استفاده شد.
در آزمون رگرسیون لجیستیک تک متغیره معتادان
بیمارستان رازی 3/3 برابر بیشتر از معتادان تحت پوشش
 DIC شانس علایم اختلال­های ­روانی را داشتند
(001/0≥P، 88/6-6/1= CI95%). هر چند شانس ابتلا به بیماری در گروه سنی بالا کمتر بود ولی این اختلاف از نظر آماری معنی­دار نبود (معتادان در گروه سنی 35-26 سال 09/0=P، 56/0=OR و 6/1-29/0=CI 95% و معتادان در گروه سنی بالای 35 سال 19/0=P، 5/0=OR و 43/1-18/0=CI 95%).              شانس وجود علایم در معتادان متاهل و همسر فوت  نموده  یا

جدا شده  نسبت  به  معتادان  هرگز  ازدواج   نکرده کمتر بود

(معتادان متاهل 005/0≥P، 39/0=OR و 75/0-20/0=CI95% و معتادان همسر فوت نموده یا جداشده 024/0≥P، 32/0=OR و86/0-12/0=CI95%). بین سطح تحصیلات و سلامت روانی معتادان، رابطه­ی آماری معنی­داری مشاهده نشد، هر چند شانس ابتلا به بیماری در معتادان با تحصیلات بالاتر بیشتر بود (معتادان با تحصیلات راهنمایی 1/0=P، 9/1=OR و            3/4-88/0=CI95%، معتادان با تحصیلات دبیرستان و دیپلم 9/0=P، 03/1=OR و 13/2-51/0=CI95% و معتادان دانشگاهی 4/0=P، 88/1=OR و 85/8-4/0=CI95%). شانس داشتن علایم در معتادان بی­کار 15/3 برابر معتادان دارای شغل کارگری نیمه­ماهر و غیر ماهر بود. لازم به ذکر است که به علت کمی تعداد معتادان کارمند (3 نفر)، این گروه از آزمون حذف شد. (معتادان بی­کار 039/0≥P، 4/9-1/1=CI 95% و معتادان با شغل کارگر ماهر1/0=P، 57/0=OR و 16/1-29/0=CI95%). مصرف متادون در وجود علایم تاثیری نداشت (سابقه­ی ترک با متادون 36/0=P، 41/1-39/0=CI 95%). هم­چنین عادت به مصرف الکل نیز تاثیری در وجود علایم نداشت (85/0=P، 57/0=OR و 59/1-46/0=CI95%). سابقه­ی ارتکاب جرم در بین معتادان نیز درآزمون تک­ متغیره تاثیری در وجود علایم نداشت (28/0=P، 45/1=OR و 9/2-73/0=CI95%). در مدل رگرسیون لجستیک چند گانه در حضور کنترل متغیرهای مخدوش­کننده (وضعیت تاهل، گروه سنی، سطح تحصیلات، سابقه­ی مصرف الکل، میزان مصرف الکل در بین معتادان الکلی و سابقه­ی ترک با متادون) سلامت  روانی  معتادان گروه DIC بهتر از گروه معتادان بیمارستان رازی بود، به­طوری که معتادان مراجعه­کننده به بیمارستان رازی، شانس بالاتری جهت دارا بودن علایم داشتند (004/0P≤). هم­چنین معتادان هرگز ازدواج نکرده، شانس بالاتری جهت دارا بودن علایم داشتند (03/0P≤) (جدول شماره 5).

بحث و نتیجه­گیری

در مطالعه­ی حاضر 4/78 درصد از معتادانDIC  و 3/92 درصد از معتادان بیمارستان رازی، علایم اختلالات روانی داشتند، این علایم در 72 درصد معتادان تزریقی آمریکا و 29/61 درصد در معتادان تزریقی استرالیا بوده است (23،24).

به­طور کلی شیوع بالای علایم اختلال­های روانی بین معتادان تزریقی با نتیجه­ی مطالعات مشابه هم­خوانی داشت
(15-25،28). در تعدادی از مطالعات از بین اختلال­های روانی مختلف، افسردگی و اضطراب بیشترین رابطه را با سوءمصرف مواد داشته­اند (23،25،27،46). بر اساس گزارش لاندگرن تعدادی از این اختلال­ها در اثر استفاده­ی ممتد و زیاد مواد مخدر ایجاد می­شوند و پیشگیری از اعتیاد در هر مرحله، بدون شک در پیشگیری از این آسیب­ها موثر خواهد بود (1).

جدول 5- اطلاعات تحلیلی وضعیت سلامت روانی معتادان تحت پوششDIC  و بیمارستان رازی توسط آزمون رگرسیون لجستیک چندگانه

 در مورد معتادان DIC، در افراد با سابقه­ی مصرف تریاک، علایم اختلال­های روانی به­طور معنی­داری کمتر از سایرین بود و بر عکس معتادان به هرویین علایم اختلال روانی بالاتری در مقایسه با معتادان به سایر مواد داشتند که یافتن  علت آن، نیاز به

بررسی­های  دقیق­تر دارد. در مورد معتادان بیمارستان رازی، معتادانی که سابقه­ی مصرف  بنزودیازپین­ها  را داشتند، به طور هم­زمان از آسیب­های روانی بالاتری رنج می­بردند. در این رابطه می­توان گفت به احتمال قوی، مشکلات روانی پیشین و عدم آگاهی کافی از نحوه­ی مصرف داروها افراد را ملزم به مصرف بیش از حد بنزودیازپین­ها نموده و به دنبال آن با بالا بردن بی­رویه­ی مقدار دارو و استفاده از اشکال مختلف آن، عارضه­ی اعتیاد نیز گریبانگیر فرد بیمار شده است. در مطالعه­ی مشابه در آمریکا نیز مصرف هرویین و کدیین­ها، هم­ابتلایی بالایی با اختلال­های روانی دارد (23). در مطالعه­ی حاضر اکثریت معتادان (گروه DIC یا بیمارستان رازی) کم­سواد بودند. 7/55 درصد معتادان درگروه DIC و6/11 درصد معتادان در بیمارستان رازی عادت به استعمال الکل داشتند، هم­چنین میزان بی­کاری در دو گروهDIC  و بیمارستان رازی به ترتیب 4/17 درصد و 6/29 درصد بود که این میزان برای قشر فعال جامعه با متوسط سنی 28 سال، یک رقم بالا و قابل تامل است. این­که آیا بی­کاری و تنش ناشی از آن، فرد را به سمت رفتارهای آسیب­زننده می­کشاند (40،46) یا اعتیاد باعث بی­کاری یا ترک تحصیل این گروه از افراد جامعه می­گردد و یا این­که عامل سوم مثل محیط یا ژنتیک فرد را مستعد   آسیب­های اجتماعی مثل اعتیاد به مواد مخدر یا الکل و عدم انگیزه­ی کاری یا تحصیلی می­نماید، کاملا روشن نیست و چه بسا هر سه عامل به­طور متقابل باعث یک­دیگر گردند (39).
 اما آن­چه که مسلم است، این نکته می­باشد که تمامی عوامل مسئول، قابل تغییر و تعدیل­پذیر هستند. حتی عامل ژنتیک نیز در تداخل با عوامل محیطی برعملکردهای فرد غالب می­گردد. 1/35 درصد از معتادان گروه DIC و 6/42 درصد از معتادان بیمارستان رازی سابقه­ی ارتکاب جرم داشتند که البته 8/26 درصد از معتادان DIC و 8/7 درصد از معتادان بیمارستان رازی حاضر به پاسخگویی به این مورد نبودندکه این امر    می­تواند بر جرایم پنهان معتادان صحه بگذارد. در مطالعه­ی حاضر فروش مواد مخدر، سرقت و دزدی به ترتیب حدود 37 درصد و 28 درصد از جرایم معتادان ترزیقی باسابقه را تشکیل می­دادند. بین میزان جرایم در معتادانDIC  و بیمارستان رازی، تفاوت آماری قابل ملاحظه­ای وجود داشت و معتادان DIC به­طور متوسط حدود 5/4 بار و کمتر سابقه­ی ارتکاب جرم داشتند. در مطالعه­ی انجام شده توسط لیمبیک[5] نیز هم­ابتلایی بالایی بین ارتکاب جرم و اعتیاد مشاهده می­شود (22). هرویین، ماده­ی مصرفی عمده­ی افراد مورد مطالعه در این پژوهش بوده است. که با نتایج مطالعه­ی جمشیدی­منش وگیارماتی[6] درمجارستان، هم­خوانی دارد (47،48). درمطالعه­ی اسماعیلی در تهران، ماده­ی مصرفی عمده، حشیش و سپس تریاک بوده است(49). درگروه مراکز DIC با بررسی تغییرات ایجاد شده در نوع ماده­ی مصرفی، از ابتدای اعتیاد تا زمان حال، هرویین هم­چنان بیشترین ماده­ی مصرفی بوده است. با این تفاوت که میزان آن از 21 درصد به 73 درصد رسیده بود. در مطالعه­ی طولی انجام شده توسط امانی، مصرف­تریاک از 7/48 درصد به 4/67 درصد و مصرف هرویین از 5/8 درصد به 5/27 درصد افزایش یافته بود(50).

در مطالعات انجام یافته در آمریکا درخصوص معتادان خیابانی شهر شیکاگو برنامه­های مداخله­ای در کاهش رفتارهای پرخطر تاثیر بسیار زیادی داشته است (53-51).

این در حالی است که نتایج مطالعه­ی حاضر، خلاف آن را نشان می­دهد و ظاهرا برنامه­ی مداخله­ایDIC  تاثیری در عملکرد معتادان نسبت به رفتارهای پرخطر نداشته است و مشابه مطالعات انجام شده در اوکراین، روسیه و آمریکا، استفاده از سرنگ مشترک با وجود تسهیلات موجود، هم­چنان در بین معتادان رواج دارد (58-54). 8/58 درصد از معتادان گروه DIC و 5/28 درصد از معتادان بیمارستان رازی و 66 درصد از معتادان بدون همسر گروه DIC و 5/46 درصد از معتادان بیمارستان رازی، رابطه­ی جنسی بدون استفاده از کاندوم داشته­اند که این تفاوت­ها ضعف عملکرد معتادان تزریقی مراکزDIC  را نشان می­دهد.

معتادان مراجعه­کننده به بیمارستان رازی از نظر هر 4 مولفه،
به­طور معنی­داری سلامت روانی پایین­تری در مقایسه با معتادان تحت پوشش DIC داشتند، هم­چنین در مدل رگرسیون لجستیک چندگانه نیز با کنترل متغیرهای مخدوش­کننده، شانس بالاتری در دارا بودن علایم اختلال روانی داشتند.

 در این مدل، معتادان هرگز ازدواج نکرده نسبت به سایرین، بیشتر به علایم اختلال روانی دچار بودند. بر اساس مطالعه­ی

لورتا مشکلات خانوادگی، یک عامل مهم و معنی­دار در شیوع سوءمصرف مواد می­باشد (58). ضمن همبستگی بالایی که بین اعتیاد و علایم اختلال­های روانی مشاهده شد، در مطالعات مختلف بین این علایم و پاسخ به ترک اعتیاد نیز یک رابطه­ی بسیار مستحکم و در عین حال معکوس وجود داشته است
 (59،60). بررسی هر معتاد از نظر وضعیت سلامت روانی ممکن است باعث زمان­بر شدن ویزیت پزشکان گردد اما موفقیت در ترک اعتیاد در فردی که اختلال روانی وی، شناسایی شده است بسیار راحت­تر خواهد بود. توجه به این نکته نیز ضروری است که معتاد بودن فرد دارای اختلال روانی نباید مانع درمان وی شود، بلکه هم­ابتلایی این دو آسیب، اولویت در توجه بیشتر را می­طلبد.